<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE article
  PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD with OASIS Tables with MathML3 v1.1 20151215//EN" "JATS-journalpublishing-oasis-article1-mathml3.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xmlns:ali="http://www.niso.org/schemas/ali/1.0/" xmlns:oasis="http://www.niso.org/standards/z39-96/ns/oasis-exchange/table" article-type="research-article" xml:lang="es" dtd-version="1.1">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">Hispania</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title xml:lang="en">Hispania</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Hispania</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn publication-format="print">0018-2141</issn>
      <issn publication-format="electronic">1988-8368</issn>
      <issn-l>0018-2141</issn-l>
      <publisher>
        <publisher-name>Consejo Superior de Investigaciones Cient&#237;ficas</publisher-name>
        
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="doi">10.3989/hispania.2023.036</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id">hispania.2023.036</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title><italic>CIFRA NOVA INDIAE ORIENTALIS</italic>: SISTEMAS CRIPTOGR&#193;FICOS IN&#201;DITOS Y SECRETOS DE LA CORRESPONDENCIA CON ASIA ORIENTAL (XVI-XVII)</article-title>
        <trans-title-group xml:lang="en">
          <trans-title>CIFRA NOVA INDIAE ORIENTALIS: <italic>NEW CRYPTOGRAPHIC SYSTEMS AND SECRETS IN THE CORRESPONDENCE WITH THE EAST ASIA (XVI-XVII)</italic></trans-title>
        </trans-title-group>
        <alt-title alt-title-type="running-head">Title ES abreviado</alt-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author" id="ra1">
          <contrib-id contrib-id-type="orcid" authenticated="false">https://orcid.org/0000-0001-8255-3829</contrib-id>
          <name name-style="western">
            <surname>Marino</surname>
            <given-names>Giuseppe</given-names>
          </name>
          <aff id="aff1">
            <institution>Universidad Complutense de Madrid</institution>
          </aff>
          <email>gimarino@ucm.es</email>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <pub-date pub-type="epub">
        <day>00</day>
        <month>12</month>
        <year>2023</year>
      </pub-date>
      <pub-date pub-type="collection">
        <month>08</month>
        <year>2023</year>
      </pub-date>
      <volume>83</volume>
      <issue>274</issue>
      <elocation-id>e036</elocation-id>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>07</day>
          <month>12</month>
          <year>2021</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>27</day>
          <month>02</month>
          <year>2023</year>
        </date>
        <date date-type="available-online">
          <day>21</day>
          <month>12</month>
          <year>2023</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <copyright-statement>&#169; 2023 CSIC</copyright-statement>
        <copyright-year>2023</copyright-year>
        <license license-type="open-access" xlink:href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/">
          <license-p>Este es un art&#237;culo de acceso abierto distribuido bajo los t&#233;rminos de la licencia de uso y distribuci&#243;n Creative Commons Reconocimiento 4.0 Internacional (CC BY 4.0).</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <self-uri xlink:href="hispania-83-273-e036.pdf"/>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Entre los sistemas criptogr&#225;ficos europeos de la Edad Moderna, la <italic>Cifra nova Indiae Orientalis </italic>(1601), manuscrito rescatado en la Real Academia de la Historia de Madrid, compuesto por el secretario de la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s Bernardo de Angelis, es la &#250;ltima clave de cifra que los superiores jesuitas utilizaron en los a&#241;os de su expulsi&#243;n de Jap&#243;n. La presente investigaci&#243;n analiza la evoluci&#243;n de la pasigraf&#237;a asi&#225;tica en los siglos XVI y XVII, y trata de examinar determinadas circunstancias hist&#243;ricas en las que la <italic>Cifra nova, </italic>c&#243;dice hasta ahora in&#233;dito, se utiliz&#243; en la correspondencia de los jesuitas.</p>
      </abstract>
      <trans-abstract xml:lang="en">
        <p>Among the European cryptographic systems of the Modern Age, the <italic>Cifra nova Indiae Orientalis </italic>(1601), a recovered manuscript held at the Royal Academy of History in Madrid and composed by the secretary of the Society of Jesus, Bernardo de Angelis, is the last cipher key which the Jesuit superiors used during the last years of their expulsion from Japan. This research analyses the evolution of Asian pasigraphy in the 16th and 17th centuries and attempts to examine some historical circumstances in which the <italic>Cifra nova, </italic>hitherto unpublished codex, was used through the Jesuit missives.</p>
      </trans-abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>cifra</kwd>
        <kwd>Indias Orientales</kwd>
        <kwd>jesuitas</kwd>
        <kwd>persecuci&#243;n</kwd>
        <kwd>Jap&#243;n</kwd>
      </kwd-group>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>cipher</kwd>
        <kwd>East Indies</kwd>
        <kwd>jesuits</kwd>
        <kwd>persecution</kwd>
        <kwd>Japan</kwd>
      </kwd-group>
      <funding-group id="fug1">
        <award-group id="aw01" award-type="grant">
          <funding-source id="fus1">
            <institution>Uni&#243;n Europea</institution>
          </funding-source>
          <award-id id="awi1">892029</award-id>
        </award-group>
        <award-group id="aw02" award-type="grant">
          <funding-source id="fus2">
            <institution>Uni&#243;n Europea</institution>
          </funding-source>
          <award-id id="awi2">758347</award-id>
        </award-group>
        <award-group id="aw03" award-type="grant">
          <funding-source id="fus3">
            <institution>Ministerio de Ciencia e Innovaci&#243;n</institution>
          </funding-source>
          <award-id id="awi3">AEI / 10.13039/501100011033</award-id>
        </award-group>
        <funding-statement>Este estudio ha recibido financiaci&#243;n del programa de investigaci&#243;n e innovaci&#243;n Horizon 2020 de la Uni&#243;n Europea en el marco del acuerdo de subvenci&#243;n Marie Sklodowska-Curie n.&#186;&#160;892029 (EURO-IMJIN) y por el European Research Council (ERC) bajo el programa de investigaci&#243;n de la Uni&#243;n Europea n.&#186;&#160;758347 (AFTERMATH) y, por &#250;ltimo, por parte de la Agencia Estatal de Investigaci&#243;n (Ministerio de Ciencia e Innovaci&#243;n) y el Fondo Social Europeo a trav&#233;s del Programa de Ayudas Ram&#243;n y Cajal (Ref. AEI / 10.13039/501100011033).</funding-statement>
      </funding-group>
      <counts>
        <page-count count="26"/>
      </counts>
      <custom-meta-group>
        <custom-meta>
          <meta-name>xml-html-producer</meta-name>
          <meta-value>Composiciones RALI, S.A.</meta-value>
        </custom-meta>
        <custom-meta id="how-to-cite">
          <meta-name>C&#243;mo citar este art&#237;culo&#8201;/&#8201;Citation: </meta-name>
          <meta-value>Marino, Giuseppe, &#171;<italic>Cifra nova Indiae Orientalis: </italic>sistemas criptogr&#225;ficos in&#233;ditos y secretos de la correspondcia con Asia Oriental (XVI-XVII), <italic>Hispania, </italic>83/274 (Madrid, 2023): e036. <ext-link xlink:href="https://doi.org/10.3989/hispania.2023.036" ext-link-type="uri">https://doi.org/10.3989/hispania.2023.036</ext-link>.</meta-value>
        </custom-meta>
      </custom-meta-group>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <sec id="sec1">
      <title>INTRODUCCI&#211;N</title>
      <p>Este art&#237;culo se centra en la explicaci&#243;n de los sistemas de criptograf&#237;a fundamentales adoptados en el Oriente Lejano por los misioneros jesuitas, en ocasiones distintas, durante los siglos XVI y XVII. Entendemos la criptograf&#237;a como el &#171;arte de escribir mensajes en clave secreta o enigm&#225;ticamente&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn1"/></sup>. Los objetivos prefijados para el presente trabajo son principalmente dos: el primero es dar a conocer una nueva clave de cifrado, localizada en la Real Academia de la Historia de Madrid, para posteriormente aplicar este c&#243;dice con objeto de descifrar o decodificar<sup><xref ref-type="fn" rid="fn2"/></sup> una correspondencia preservada en el Archivo de la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s en Roma que fue enviada desde Jap&#243;n por los miembros de la Orden. Como es propio de los sistemas de cifrado que caracterizan a la tradici&#243;n textual y cultural de la Edad Moderna, los sistemas criptogr&#225;ficos destinados al Asia Oriental aseguraban la privacidad de la comunicaci&#243;n mediante una clave que viajaba a trav&#233;s del tiempo y de la larga distancia euroasi&#225;tica<sup><xref ref-type="fn" rid="fn3"/></sup>. En algunas ocasiones, dicha clave se pod&#237;a memorizar, pero en otras, no. En cualquier caso, la clave necesitaba de unas instrucciones que proporcionaban las pautas para descifrar la correspondencia, a su vez &#171;interrumpida&#187; y &#171;denaturalizada&#187; por el sistema de cifrado.</p>
      <p>El segundo objetivo de este estudio consiste en describir y analizar la evoluci&#243;n hist&#243;rica de la criptograf&#237;a jesuita usada en el Lejano Oriente, que no ha sido abordada por la bibliograf&#237;a espec&#237;fica sobre la materia y, al mismo tiempo, revelar el funcionamiento del sistema de codificaci&#243;n del significado empleado en Oriente<sup><xref ref-type="fn" rid="fn4"/></sup>, un sistema que estaba sometido a continuos cambios estructurales pero que se desarroll&#243; paralelamente a la escritura de misivas<sup><xref ref-type="fn" rid="fn5"/></sup>.</p>
      <p>El estudio llevado a cabo muestra hasta qu&#233; punto los interlocutores europeos tuvieron que mantenerse fieles y obedecer a estas reglas en aras de una comunicaci&#243;n duradera y fidedigna, por lo que se oper&#243; una estandarizaci&#243;n de las mismas, creando un &#250;nico sistema para la r&#225;pida encriptaci&#243;n y decriptaci&#243;n<sup><xref ref-type="fn" rid="fn6"/></sup>. Por ello se hace imprescindible examinar las cogniciones pr&#225;cticas, culturales y tecnol&#243;gicas conectadas con estas cifras, a su vez relacionadas con las nuevas instituciones religiosas que trataban de implantarse en Asia Oriental, y con los ne&#243;fitos.</p>
      <p>A diferencia de lo que se ha afirmado recientemente<sup><xref ref-type="fn" rid="fn7"/></sup>, algunos de los documentos europeos cifrados que circularon en la frontera asi&#225;tica sobrevivieron hasta la contemporaneidad. Ciertamente, supone una tarea muy compleja para los estudiosos intentar recuperar dichos documentos, en particular si se trata de una investigaci&#243;n enfocada en el Lejano Oriente de los siglos XVI y XVII, ya que la documentaci&#243;n sobre este periodo espec&#237;fico se encuentra esparcida por diferentes archivos internacionales, y por ello se hace imprescindible cruzar la informaci&#243;n obtenida aqu&#237; y all&#225;.</p>
      <p>Con el fin de alcanzar una mayor eficacia anal&#237;tica, en el presente estudio solo se abordar&#225; un n&#250;mero reducido de composiciones criptogr&#225;ficas redactadas por los misioneros europeos en las llamadas Indias Orientales, en particular aquellas basadas en las claves emitidas por la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s en Roma. Al aprovechar el alfabeto latino, estos c&#243;digos pudieron servir para salvaguardar la privacidad de la correspondencia en los idiomas principales de los misioneros, a saber: espa&#241;ol, portugu&#233;s, italiano y lat&#237;n. Por otro lado, no es nuestra intenci&#243;n volver a examinar la historia y la pr&#225;ctica de los primeros documentos cifrados en el mundo antiguo, como el &#225;rabe<sup><xref ref-type="fn" rid="fn8"/></sup>; y, menos a&#250;n, ofrecer de inicio una panor&#225;mica general de los primeros lenguajes encriptados en el mundo occidental, desde las <italic>Regule ad extrahendum litteras ziferatas sine exemplo </italic>(1474) de Cicco Simonetta (1418-1480) hasta el manuscrito de <italic>Cifra, contracifra&#8230;</italic>(1612)<sup><xref ref-type="fn" rid="fn9"/></sup> de Tom&#225;s Tamayo de Vargas, pasando por el <italic>Cifrado </italic>de Johannes Trithemius (1462-1516), el de Giovan Battista della Porta (1535-1615), el <italic>De componendis cifris </italic>(1466) de Leon Battista Alberti (1404-1472), la cifra (1553) de Giovan Battista Belaso (1505-?), etc., por nombrar solo algunas referencias. En la actualidad existen muchas investigaciones y abundante literatura al respecto; pero, adem&#225;s,
        ser&#237;a poco &#250;til para los fines de esta investigaci&#243;n escudri&#241;ar estos sistemas, aunque ello no quiere decir que no resultasen influyentes en la composici&#243;n de los sistemas criptogr&#225;ficos que funcionaron en las Indias Orientales y que son el objeto de nuestro estudio, pues, muy al contrario, estos no son sino evoluciones de los antiguos cifrados medievales.</p>
      <p>En este ensayo, analizaremos un tipo de lenguaje criptogr&#225;fico que no recurri&#243; a alfabetos de tipos estenogr&#225;ficos incomprensibles o de dif&#237;cil interpretaci&#243;n. Por lo general, los cifrados jesuitas est&#225;n basados en m&#233;todos de sustituci&#243;n monoalfab&#233;ticos, y por ende bastante vulnerables<sup><xref ref-type="fn" rid="fn10"/></sup>, a veces alternados con los plurialfab&#233;ticos, pero, sobre todo, con los destinados a una zona geogr&#225;fica elegida y concreta. La pasigraf&#237;a oriental no solo garantizaba el secreto de los mensajes cifrados por un largo periodo de tiempo, sino que tambi&#233;n pudo llevar a cabo &#171;una acci&#243;n establecida&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn11"/></sup>, consistente en transmitir la informaci&#243;n desde Asia a la Santa Sede en Roma, y viceversa, o incluso, entre los pa&#237;ses asi&#225;ticos.</p>
      <p>A pesar de que Asia, y en particular China y la India, ya tuvieron en tiempos muy remotos y desde las &#233;pocas se&#241;aladas por Her&#243;doto, signos convencionales &#171;que eran equivalentes a las graf&#237;as de sus alfabetos, con los que trasmit&#237;an &#243;rdenes a sus emisarios, en especial durante periodos b&#233;licos&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn12"/></sup>, los casos que analizaremos son diferentes por cuanto que se circunscriben a la esfera europea en Asia. Este tipo de sistema criptogr&#225;fico mantiene unas caracter&#237;sticas propias respecto de lo que hoy definir&#237;amos como espionaje, ya que trataba de proteger la comunicaci&#243;n no solo de las garras del <italic>extranjero asi&#225;tico, </italic>sino tambi&#233;n de los indiscretos europeos de cualquier clase social. El valor de estos documentos, m&#225;s all&#225; del intr&#237;nseco, radica en el hecho de que estos proporcionaron informaci&#243;n oficial de primera mano, y de una variedad sorprendente, aunque silenciada y oculta desde su propia creaci&#243;n<sup><xref ref-type="fn" rid="fn13"/></sup>.</p>
      <p>Hay que recordar que, hist&#243;ricamente, la interceptaci&#243;n de los textos cifrados del enemigo ha sido una labor necesaria para los criptoanalistas, civiles o eclesi&#225;sticos, que trataban de localizar, espiar y descifrar los mensajes. A menudo, para llegar a este fin no solo recurr&#237;an al soborno, sino tambi&#233;n usaban la fuerza o aprovechaban los descuidos de los dem&#225;s. En Espa&#241;a, y m&#225;s propiamente en el contexto indiano, las primeras instrucciones para que no se interceptara la correspondencia privada se ordenaron en 1521. Los transgresores de este mandato pod&#237;an llegar a perder el propio trabajo, ser desterrados, sufrir castigos f&#237;sicos, etc. Entre los primeros despachos para la India hab&#237;a que diferenciar los que se defin&#237;an &#171;confidenciales&#187;, enviados por los altos funcionarios y que llevaban informaci&#243;n de asuntos importantes, los que conten&#237;an &#171;informaci&#243;n militar y diplom&#225;tica&#187; que era la m&#225;s delicada y, por &#250;ltimo, los mensajes secretos que eran bastante comunes<sup><xref ref-type="fn" rid="fn14"/></sup>.</p>
      <p>En las comunicaciones con las Indias, a pesar de que los interlocutores confiaban normalmente en los castigos contemplados en la ley, se empez&#243; a cifrar los mensajes por precauci&#243;n y para tratar de proporcionar una mayor inviolabilidad a los correos. Como protocolo de seguridad, estos viajaban envueltos doblemente en unos cajones sellados, en los que se colocaba el nombre del destinatario, el cual, a su vez, se apuntaba tambi&#233;n en un registro de las comunicaciones que se llevaba en el viaje para el caso de que se extraviase la documentaci&#243;n. Este mismo registro se env&#237;aba por duplicado al Consejo de Indias y a la Casa de Contrataci&#243;n de Sevilla, &#171;y todo esto se hac&#237;a, l&#243;gicamente, porque se sab&#237;a que los enemigos del Imperio espa&#241;ol estaban &#225;vidos de esas cartas cifradas, como el Imperio lo estaba de las cartas de otros, para que sus criptoanalistas las analizaran&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn15"/></sup>.</p>
      <p>Ahora bien, en las comunicaciones con Am&#233;rica los cifrados nunca llegaron a ser verdaderamente eficaces, por varios factores: entre otros, la distancia y la dificultad de coordinar los intercambios de claves entre todos los interesados y que estos compartiesen la misma informaci&#243;n. Existi&#243;, por tanto, un problema log&#237;stico y de coordinaci&#243;n, en particular en el traspaso y distribuci&#243;n de los libros que conten&#237;an los c&#243;digos, de las claves de cifras, y asimismo en la puesta en com&#250;n del cifrado, que no se lleg&#243; a solucionar del todo. Si a esto a&#241;adimos las violaciones que la misma Corona espa&#241;ola hac&#237;a de estas normas en los casos en los que hab&#237;a alguna sospecha, se puede entener que los cifrados no fuesen del todo seguros, y que el correo vigilado a veces no llegase nunca a su destino por las continuas interceptaciones<sup><xref ref-type="fn" rid="fn16"/></sup>.</p>
      <p>Algo similar ocurri&#243; en el universo eclesi&#225;tico, un ambiente en el se ven&#237;an utilizando las cifras desde los tiempos m&#225;s remotos, como demuestran los famosos c&#243;digos secretos de los caballeros templarios<sup><xref ref-type="fn" rid="fn17"/></sup>. No cabe duda de que la Iglesia fue uno de los centros clave de la criptograf&#237;a en el siglo XVI, y lo seguir&#237;a siendo en lo sucesivo, a pesar de que su uso no era visto con buenos ojos. Los argumentos tratados en estas cifras no solo se refer&#237;an al contexto religioso, sino que tambi&#233;n comprend&#237;an intereses de tipo pol&#237;tico, lo que explica que los religiosos, en un primer momento, se arriesgaran a recibir la excomuni&#243;n si trataban de cifrar sus comunicaciones. Sin embargo, es notorio que en muchos casos se hizo exactamente lo contrario, ya que la Santa Sede lleg&#243; a tener a su cargo tanto cript&#243;grafos como a criptoanalistas que trataron respectivamente de cifrar las comunicaciones vaticanas y descrifrar los c&#243;dices de otros<sup><xref ref-type="fn" rid="fn18"/></sup>.</p>
      <p>Por otro lado, existieron al menos cuatro m&#233;todos empleados durante la emancipaci&#243;n hispanoamericana tanto por las altas jerarqu&#237;as de la Corona como por las &#243;rdenes religiosas para la encriptaci&#243;n de los mensajes: 1) las escrituras invisibles con tintas simp&#225;ticas; 2) el uso del sistema de diccionario o de nomencl&#225;tor; 3) el m&#233;todo de transposici&#243;n; 4) las claves de sustituci&#243;n simple a un solo alfabeto. No hay una gran diferencia entre estos m&#233;todos y los que se emplearon en la pen&#237;nsula ib&#233;rica, ya que en esta se encontraba la &#171;g&#233;nesis de la criptograf&#237;a americana&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn19"/></sup>.</p>
      <p>De la misma manera, por lo que concierne al contexto de los religiosos en Asia Oriental, a d&#237;a de hoy se podr&#237;an distinguir dos tipos de documentos encriptados: uno, los circunscritos a las dos monarqu&#237;as, como las misivas que se enviaron desde Lisboa en 1612 al virrey de la India Jer&#243;nimo de Azevedo y &#171;para pr&#237;ncipes da &#193;sia&#187;, por parte de la Monarqu&#237;a espa&#241;ola y, concretamente, de Felipe II y de su sucesor, documentos que carecen a&#250;n de un estudio en profundidad<sup><xref ref-type="fn" rid="fn20"/></sup>. El otro tipo lo conforman los documentos de la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s, que son propiamente objeto de esta investigaci&#243;n, como es el caso de uno de los primeros usos de cifrados extraeuropeos del que se tiene constancia, hallado en la documentaci&#243;n jesuita en Per&#250;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn21"/></sup>. La informaci&#243;n que transmit&#237;an los misioneros en sus cartas se incorporaba al acervo de los &#243;rganos directivos de la Compa&#241;&#237;a para fijar su estrategia de cristianizaci&#243;n en tierras orientales, pero a su vez, dicha informaci&#243;n estaba sujeta a que se cumplieran las normas del acuerdo del <italic>padroado </italic>en Oriente<sup><xref ref-type="fn" rid="fn22"/></sup>. Asimismo, al operar los jesuitas en un escenario asi&#225;tico en continua competici&#243;n entre &#243;rdenes religiosas &#8212;recordemos las continuas diputas con los franciscanos&#8212;, la intenci&#243;n primordial era la de transmitir una plena y completa informaci&#243;n sobre el desarrollo de su dif&#237;cil labor evangelizadora en
        relaci&#243;n a los ne&#243;fitos y a las autoridades japonesas, seg&#250;n establec&#237;an las mismas reglas de la Compa&#241;&#237;a<sup><xref ref-type="fn" rid="fn23"/></sup>.</p>
      <p>En todo caso, ambos tipos de documentos cifrados son espor&#225;dicos y &#250;nicos, y por ello excepcionales, aunque no excluimos la posibilidad de que se guarden otros similares que pudieran salir a la luz en un futuro.</p>
    </sec>
    <sec id="sec2">
      <title>CIFRAS Y CLAVES ASI&#193;TICAS</title>
      <p>No son pocos los estudios que han analizado los distintos sistemas de cifrados, que por lo general suelen ir agrupados en tres categor&#237;as: sistemas de <italic>transposici&#243;n, </italic>de <italic>sustituci&#243;n </italic>y de <italic>ocultaci&#243;n. </italic>Si contrastamos el material que se conserva sobre los cifrados que se dise&#241;aron para la India Oriental, el m&#233;todo de <italic>sustituci&#243;n </italic>poliafab&#233;tico fue sin duda el m&#225;s empleado por los europeos en la Edad Moderna<sup><xref ref-type="fn" rid="fn24"/></sup>. Se trata de un dispositivo de reemplazo de una letra del alfabeto por uno o m&#225;s signos &#171;convenidos por los corresponsales&#187;, que suelen ser tablas numerales &#171;cifradoras&#187;, o el m&#225;s t&#237;pico nomencl&#225;tor<sup><xref ref-type="fn" rid="fn25"/></sup>. La finalidad de estos sistemas de cifrado no es otra que el &#171;criptograma sea le&#237;do &#250;nicamente por el destinatario&#187; y que &#171;los despachos importantes [no] cayeran en manos enemigas&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn26"/></sup>. Asimismo, hay que recordar que en la &#233;poca de Felipe II los nomecl&#225;tores eran el sistema m&#225;s empleado a pesar de sus deficiencias. Su criptoan&#225;lisis no era f&#225;cil, aunque hab&#237;a algunos matem&#225;ticos que intentaron hacerse con ellos<sup><xref ref-type="fn" rid="fn27"/></sup>.</p>
      <p>Al igual que ocurri&#243; con los lenguajes criptogr&#225;ficos empleados en Hispanoam&#233;rica, los dispositivos cifrados relacionados con las misiones asi&#225;ticas presentan muchas similitudes con los que se emplearon, a su vez, en la pen&#237;nsula ib&#233;rica, estrictamente conectados con la toma de precauciones de posibles agentes externos. L&#243;gicamente, para aumentar la dificultad del sistema de cifrado se ten&#237;a que ocultar a las potencias extranjeras la informaci&#243;n comprometida acerca del mecanismo de cifrado, como suced&#237;a con las fechas de navegaci&#243;n de las flotas que transportaban material precioso ultramarino<sup><xref ref-type="fn" rid="fn28"/></sup>. En Asia, y en el &#225;mbito de los jesuitas, se opt&#243; por un cambio sistem&#225;tico del modelo de cifrado o una sustituci&#243;n del mismo que se ce&#241;&#237;a cada vez m&#225;s al estricto c&#237;rculo de los poseedores de las claves.</p>
      <p>Bien conocida es hoy la ambici&#243;n de los jesuitas, que lleg&#243; a ser tan global que, en algunos casos, consigui&#243; adelantarse a las posibilidades globalizadoras del mundo moderno. Ahora bien, la cifra perteneci&#243; a estos nuevos sistemas informativos que, junto a las cartas privadas, llegaban a una audiencia limitada pese a la extensa circulaci&#243;n a la que estaban sometidas. En muchos casos las diferentes realidades de comunicaci&#243;n y el transporte desaceler&#243; la red global que los mismos jesuitas iban construyendo, al igual que los desacuerdos sobre la manera de seguir su misi&#243;n alejaba en muchos casos a los miembros de la Compa&#241;&#237;a de las otras &#243;rdenes religiosas<sup><xref ref-type="fn" rid="fn29"/></sup>. En todo caso, puede que este sistema de informaci&#243;n constituyese, por primera vez en la historia, un cuerpo discursivo que, a su vez, representaba una conversaci&#243;n global, con voces y participantes de todo el mundo<sup><xref ref-type="fn" rid="fn30"/></sup>.</p>
      <p>Como es l&#243;gico, existe un elemento de los sistemas encriptados de la India Oriental que es com&#250;n a todos los dem&#225;s, que consiste en la ocultaci&#243;n de su contenido a terceras personas, es decir, a los indiscretos, curiosos, enemigos y potenciales lectores en b&#250;squeda de informaci&#243;n o de indicios<sup><xref ref-type="fn" rid="fn31"/></sup>. Esto quiere decir, ni m&#225;s ni menos, que el sistema encriptado asi&#225;tico naci&#243;, al igual que el resto de sistemas de cifrado, para preservar el car&#225;cter de confidencialidad &#171;cuando no sean parte de la denominada <italic>red de cifra&#187; </italic>y custodiar la seguridad del intercambio comunicativo<sup><xref ref-type="fn" rid="fn32"/></sup>.</p>
      <p>Por lo general, el cifrado asi&#225;tico es el resultado de las m&#225;s tradicionales f&#243;rmulas de la diplomacia vaticana<sup><xref ref-type="fn" rid="fn33"/></sup>, que trataban de asegurar la invulnerabilidad (o inviolabilidad) de la correspondencia, a pesar de que no fuera este su aspecto m&#225;s determinante. Estaba conectado a delicadas situaciones pol&#237;ticas, entre ellas y principalmente, en este caso analizamos, la persecuci&#243;n de los cristianos y religiosos en el Oriente Lejano, lo que inclu&#237;a esc&#225;ndalos, disturbios internos, comportamientos irregulares de los religiosos o dignatarios eclesi&#225;sticos, am&#233;n de otros hechos y circunstancias. Gracias al lenguaje cifrado, el riesgo de que estos despachos oficiales de la Compa&#241;&#237;a cayeran en manos de personas ajenas (como, por ejemplo, los gobernadores asi&#225;ticos o los piratas y corsarios) fue sin duda reducido. Esto se deb&#237;a no solo a la dif&#237;cil interpretaci&#243;n del lenguaje occidental, que hubiera necesitado de un traductor, sino tambi&#233;n al mensaje en s&#237;, es decir, un tipo de comunicaci&#243;n que estaba lejos de conmover o extra&#241;ar a la opini&#243;n p&#250;blica asi&#225;tica, susceptible solo de ocasionar enojo dentro de la propia orden religiosa o entre los laicos europeos en Asia.</p>
      <p>Paralelamente, cabe decir que, en el universo hispano, y sobre todo durante la emancipaci&#243;n americana, se usaron tipolog&#237;as de claves muy diferentes: no hay m&#225;s que leer las teor&#237;as que Diego Fern&#225;ndez de Palencia dejaba sobre algunos sistemas criptogr&#225;ficos en su <italic>Historia del Per&#250; </italic>(1571), las famosas cartas de Hern&#225;n Cort&#233;s descifradas por Francisco Monterde<sup><xref ref-type="fn" rid="fn34"/></sup> o las dos anotaciones en cifra de Col&#243;n a la <italic>Cosmographia </italic>(1458) de P&#237;o II. Cabe recordar que los cosm&#243;grafos reales del siglo XVI, frente a las amenazas planteadas por enemigos internos y externos, llevaron a la Corona a considerar el mismo trabajo cosmogr&#225;fico como el equivalente al &#171;secreto de estado&#187; actual, ya que ciertos tipos de conocimientos se pod&#237;an emplear para da&#241;ar a la Monarqu&#237;a<sup><xref ref-type="fn" rid="fn35"/></sup>. Ahora bien, desde nuestra perspectiva moderna, puede parecer irrelevante pensar que al mantener en secreto la informaci&#243;n geogr&#225;fica &#8212;como podr&#237;a ser un mapa, los entresijos de la navegaci&#243;n o descripciones hidrogr&#225;ficas&#8212;, una naci&#243;n podr&#237;a efectivamente ocultar el Nuevo Mundo a la vista de los intrusos ansiosos. Sin embargo, el esfuerzo de la Corona espa&#241;ola, en particular con Felipe II, por mantener en secreto la ubicaci&#243;n de nuevos y rentables descubrimientos geogr&#225;ficos no era nuevo<sup><xref ref-type="fn" rid="fn36"/></sup>.</p>
      <p>Asimismo, en el contexto del Pac&#237;fico hispano, las enormes sospechas de que los espa&#241;oles vivieron instalados en una pol&#237;tica de frontera impulsaron a los monarcas peninsulares hacia la redacci&#243;n de cartas encriptadas para la comunicaci&#243;n con la Capitan&#237;a General de Filipinas. En estos contextos la correspondencia epistolar no fue solo &#171;el medio necesario para la circulaci&#243;n de noticias&#187;, sino tambi&#233;n &#171;un auxiliar indispensable para el correcto funcionamiento de un Estado&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn37"/></sup>. A esto hab&#237;a que a&#241;adir que la informaci&#243;n que desde el Pac&#237;fico llegaba a Sevilla a menudo era muy problem&#225;tica, imprecisa, y nunca se inclu&#237;a en las cartas con facilidad, rapidez, transparencia o eficiencia<sup><xref ref-type="fn" rid="fn38"/></sup>.</p>
    </sec>
    <sec id="sec3">
      <title>LA ENCRIPTACI&#211;N JESUITA PARA LOS ASUNTOS DE ASIA ORIENTAL</title>
      <p>A partir de la creaci&#243;n de los archivos de los Jesuitas en Roma, al igual que la formaci&#243;n del contundente papel estructural del centro romano, los sistemas de informaci&#243;n de la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s fueron evolucionando cada vez m&#225;s hasta crear un verdadero <italic>network </italic>comunicativo jesuita. Dicha evoluci&#243;n fue posible a ra&#237;z, en un primer lugar, de la correspondencia administrativa de los misioneros y, sucesivamente, de las llamadas &#171;cartas edificantes&#187;, en particular, en los a&#241;os de la creaci&#243;n de la Compa&#241;&#237;a. El avance se produjo asimismo gracias a los diferentes modos de comunicaci&#243;n escrita, en particular, a las llamadas <italic>nuevas, </italic>escritos informativos de car&#225;cter novedoso reservados a un peque&#241;o n&#250;mero de jesuitas y con el prop&#243;sito de aleccionar a sus lectores, que con frecuencia pertenec&#237;an a un c&#237;rculo externo y que rebasaban los m&#225;rgenes de la Compa&#241;&#237;a<sup><xref ref-type="fn" rid="fn39"/></sup>. Pero, adem&#225;s, las cartas administrativas sobre el llamado <italic>gobierno </italic>o los <italic>negocios </italic>circulaban exclusivamente entre los jesuitas y tal vez eran dirigidas a una sola persona, aunque incluso estas pasaban bajo la mirada indiscreta de varias personas. Estas cartas, que sirvieron para la formaci&#243;n de la identidad de la Orden, son muy importantes para comprender los mecanismos y la naturaleza de la comunicaci&#243;n jesuita como un producto de pr&#225;ctica materiales y sociales, un conjunto de procedimientos que requer&#237;an un
        copioso trabajo, mucha pr&#225;ctica, disciplina y obediencia<sup><xref ref-type="fn" rid="fn40"/></sup>.</p>
      <p>Si algunas cartas eran breves y sucintas, otras mucho m&#225;s extensas y es por esta disparidad inicial que entre 1559 y 1565 la Compa&#241;&#237;a cre&#243; un archivo m&#225;s centralizado que depend&#237;a de las leyes de Roma &#8212;lugar en el que se empez&#243; a preservar celosamente toda la correspondencia&#8212;, con caracter&#237;sticas distintas seg&#250;n el lugar en el que se redactaban las misivas y todo tipo de informe. En cuanto a los documentos que llegaban desde las provicias de las Indias Orientales, todo pasaba a Europa a trav&#233;s de Lisboa. En este caso, los jesuitas estaban obligados a escribir una vez al a&#241;o a Europa acerca de todo lo que ocurr&#237;a en aquellas tierras. Sin embargo, gradualmente, se gener&#243; una red global tanto de producci&#243;n como de distribuci&#243;n de informaci&#243;n que llev&#243; a los padres a escribir muchos m&#225;s informes de lo normal y, a&#250;n m&#225;s, numerosas copias de los mismos debido a los peligros de los viajes mar&#237;timos de larga distancia, para enviarlas a Roma. Las m&#250;ltibles copias, que en el caso de las Indias Orientales se preparaban en el Colegio de Macao y en el de Goa, se enviaban en las llamadas <italic>v&#237;as </italic>&#8212;una costumbre que tambi&#233;n empez&#243; con Francisco Javier (1506-1552) que enviaba muchas copias de cartas a Europa&#8212; las cuales sol&#237;an ser tres por las diferentes rutas de los nav&#237;os<sup><xref ref-type="fn" rid="fn41"/></sup>.</p>
      <p>En Asia Oriental, tras una primera &#233;poca de informes que trataban las costumbres sociales del nuevo mundo, que acabaron por constituir una parte fundamental de la floreciente literatura de viaje, las llamadas <italic>Nuevas de las Indias, </italic>que sol&#237;an relatar el esfuerzo jesuita en la labor espiritual con los ne&#243;fitos, fueron evolucionando seg&#250;n el periodo hist&#243;rico. Se pas&#243; pues de relatar historias de conversiones, bautismos de gentiles, an&#233;cdotas milagrosas y fascinantes<sup><xref ref-type="fn" rid="fn42"/></sup> hasta la composici&#243;n de cartas cada vez m&#225;s personales y privadas, debido a los peligros y a las dificultades de la vida misionera, que se fueron intensificando, tanto que impuls&#243; a los padres al uso de las cifras, una estratagema que siempre ha sido parte del bagaje cultural de los jesuitas.</p>
      <p>En la Edad Moderna, los misioneros que viajaban en larga distancia transmit&#237;an m&#225;s informaci&#243;n ex&#243;tica y establec&#237;an contactos culturales que otras categor&#237;as sociales, por ejemplo, los propios marineros. En cierto sentido fueron los promotores de una mercantilizaci&#243;n de la informaci&#243;n que los funcionarios de las Coronas espa&#241;olas y portuguesas sol&#237;an considerar como secretos de estado. Un dicho de finales del siglo XVII de la India portuguesa vio menos peligro en la &#171;punta de la espada de un &#225;rabe&#187; que en &#171;la punta de la pluma de un jesuita&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn43"/></sup>. En definitiva, todo apunta a que los miembros de la Compa&#241;&#237;a ten&#237;an una relaci&#243;n especial con la palabra escrita y, de hecho, desde las primeras Congregaciones Generales, los jesuitas establecieron una red de intercambio para que los superiores &#171;en cada lugar&#8230;sepan de las cosas que se hacen en otros lugares&#187; y por esta raz&#243;n los informes ten&#237;an que ser distintos y exactos, en particular, en el caso en que ocurriera algo grave y se ten&#237;a que tomar una decisi&#243;n importante<sup><xref ref-type="fn" rid="fn44"/></sup>. El inter&#233;s por las Indias era algo generalizado, y la comunicaci&#243;n cuando operaba a escala mundial llegaba a ser dif&#237;cil de conseguir. Es por eso que la misi&#243;n global de los religiosos encontr&#243; cierta expresi&#243;n en una amplia variedad de g&#233;nero, la misma que hoy atestigua su importancia<sup><xref ref-type="fn" rid="fn45"/></sup>.</p>
      <p>A lo largo de estos &#250;ltimos a&#241;os, los historiadores han enfatizado de manera contundente la importancia de algunos testimonios escritos por los misioneros, como las cartas privadas, los relatos hist&#243;ricos, pero tambi&#233;n los martirologios, las hagiograf&#237;as y las descripciones generales, tal vez pasando por alto la importancia de las cifras. Desde la &#233;poca del fundador de la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s, Ignacio de Loyola (1491-1556), los jesuitas usaron un sistema de cifrado en las comunicaciones de larga distancia con objeto de transmitir determinados asuntos de car&#225;cter reservado que deb&#237;an permanecer secretos a los ojos y o&#237;dos de la Curia romana. La misma canciller&#237;a papal emple&#243; desde muy pronto las cifras para los mensajes de mayor trascendencia en los que se impon&#237;a una gran discreci&#243;n. Este m&#233;todo se extendi&#243; cada vez m&#225;s a las altas personalidades eclesi&#225;sticas en relaci&#243;n a las actividades m&#225;s variopintas. En el &#225;mbito de la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s, las cifras, a veces incomprensibles debido a que un solo error podr&#237;a comprometer toda la interpretaci&#243;n del cifrado, fueron utilizadas principalmente por los superiores<sup><xref ref-type="fn" rid="fn46"/></sup>, los provinciales, los rectores o los representantes especiales que transmit&#237;an informaci&#243;n a la Curia, o viceversa. En ocasiones, estas comunicaciones cifradas fueron interceptadas por esp&#237;as como el secretario portugu&#233;s de Felipe II, Ruy G&#243;mez da Silva. Ello explica que el padre provincial de la India, Rui Vicente
        (1574-1583), seg&#250;n refiri&#243; al general de la Compa&#241;&#237;a Everardo Mercuriano (1514-1580), llegara a redactar hasta dos cifras, debido a la importancia de los asuntos que se trataban<sup><xref ref-type="fn" rid="fn47"/></sup>. Estas cifras se han descubierto en la actualidad gracias al <italic>Cifrario </italic>jesuita en Roma<sup><xref ref-type="fn" rid="fn48"/></sup>, un tomo en el que se guardan la mayor&#237;a de las claves de las Compa&#241;&#237;a para cada provincia<sup><xref ref-type="fn" rid="fn49"/></sup>. A continuaci&#243;n, transcribimos una de las dos claves (ya que las dos redactadas por Vicente son id&#233;nticas), que van precedidas de unas motivaciones anteriores y a las que siguen una serie de instrucciones que definen su uso adecuado<sup><xref ref-type="fn" rid="fn50"/></sup>:</p>
      <disp-quote id="diq1">
        <p>Pareciome escribir a <italic>Vestra Paternitas </italic>por esta cifra por ser los negocios de este a&#241;o graves y por otros respectos y por ella me puede <italic>Vestra Paternitas </italic>responder si se ofreciese alguna cosa secreta y por ella escribir de aqu&#237; adelante cuando las cosas fueren tales, aunque en las dem&#225;s escribir&#233; por los n&#250;meros y cifras que el padre visitador trujo si as&#237; pareciere a <italic>Vestra Paternitas.</italic></p>
      </disp-quote>
      <table-wrap position="float" id="taw1" orientation="portrait" content-type="talk">
        <label/>
        <caption>
          <title/>
        </caption>
        <table id="tab1">
          <tbody>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1"/>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>1</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>2</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>3</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>4</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>5</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>6</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>7</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>8</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>9</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>10</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>11</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>12</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>13</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>14</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>15</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>16</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>17</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>18</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>19</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>20</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>z</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>a</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>b</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>c</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>d</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>e</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>f</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>g</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>h</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>i</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>l</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>m</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>n</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>o</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>p</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>q</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>r</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>s</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>t</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>u</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>x</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>y</italic>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>21</italic>
              </td>
            </tr>
          </tbody>
        </table>
      </table-wrap>
      <disp-quote id="diq2">
        <p>Para poder V.R. entender lo que por esta cifra se escribiese y responder por ella, ha de presuponer que siempre se ha de escribir con letras del abecedario latino. Solamente se han de mudar las letras por estos 21 abecedarios de manera que queriendo escribir por el primer abecedario fuera del latino que comienza en &#171;b&#187;, en todo lo que estuviere la &#171;b&#187; me servir&#225; la &#171;a&#187; y la &#171;c&#187; de &#171;b&#187; y como por su orden van correspondiendo con el abecedario latino, mas porque para se entender los que se escriben es necesario tener entre s&#237; alg&#250;n se&#241;al cierta por la cual se sepa por cual de los abecedarios se escribe la se&#241;al que ahora me parece es que se mire la primera letra de la carta que se escribiere y pon el abecedario que comienza en aquella letra por aquel se escriba y se responda y se entienda de manera que su la carta que yo escribiere a <italic>Vestra Paternitas </italic>porque <italic>Vestra Paternitas </italic>me escribiere a mi comenzar&#233; en &#171;e&#187; entenderse ha que se escribe por el abecedario que comienza en &#171;e&#187; que es el 4.&#186; y por &#233;l se tira tambi&#233;n en limpio la cifra entendiendo que la &#171;e&#187; es &#171;a&#187; y la &#171;b&#187; es &#171;f&#187; y como claramente muestra esta tabla y esta se&#241;al guardare siempre si por esta cifra hubiere de escribir y por ele entender&#233; que me escribe <italic>Vestra Paternitas </italic>si por esta cifra me escribiere.</p>
      </disp-quote>
      <p>Huelga decir que las cifras empleadas por los jesuitas tuvieron alguna que otra relaci&#243;n con las llamadas &#171;hijuelas&#187;, esto es, las hojas escritas por separado, que circularon entre los padres de la Compa&#241;&#237;a. Del mismo modo, estos lenguajes encriptados contribuyeron al desarrollo de las cartas denominadas &#171;Soli&#187;, destinadas solo al padre general de la Compa&#241;&#237;a en Roma. Pero, adem&#225;s, entre los religiosos de la orden hab&#237;a otros sistemas para codificar la informaci&#243;n, a saber: el uso de lenguajes poco conocidos, como el euskera, en las cartas entre el jesuita Antonio de Araoz (1515-1573) e Ignacio de Loyola, o el catal&#225;n entre Jer&#243;nimo Nadal (1507-1580) y San Francisco de Borja<sup><xref ref-type="fn" rid="fn51"/></sup>. En cualquier caso, la Curia romana y los secretarios de la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s se empe&#241;aron en redactar instrucciones precisas, a menudo de forma manuscrita, que proporcionaban sugerencias de muy diverso tipo para operar adecuadamente con el sistema de codificaci&#243;n. Debido a que las provincias espa&#241;olas eran las que m&#225;s a menudo se valieron de estas pr&#225;cticas de cifrado, en la mayor&#237;a de los casos las explicaciones se redactaron en castellano<sup><xref ref-type="fn" rid="fn52"/></sup>, aunque no faltaban italianismos o lusismos.</p>
      <p>A partir de 1576, la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s ten&#237;a sus propias cifras, y en 1601 se compil&#243; bajo mandato del general Claudio Acquaviva (1543-1615) un decreto original, que posteriormente se complet&#243; y modific&#243;, en el que se establec&#237;a que cada provincia ten&#237;a que poseer sus propias claves<sup><xref ref-type="fn" rid="fn53"/></sup>. Entre 1560 y 1570, periodo este en que se suceden los dos generalatos de Diego La&#237;nez (1512-1565) y de Francisco de Borja (1510-1572), la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s empez&#243; a utilizar lenguajes cifrados tambi&#233;n para las misiones papales internacionales, primero en Egipto (1561), y luego para los provinciales de la India. Una de las primeras cifras que marcar&#225; el camino para las ulteriores misiones extraeuropeas fue la empleada en Lima, Per&#250;, por el padre Z&#250;&#241;iga en 1572<sup><xref ref-type="fn" rid="fn54"/></sup>. M&#225;s adelante, desde octubre de 1601, los provinciales de la Orden modificaron las claves de cifra con cierta periodicidad con vistas a las comunicaciones con el general en Roma.</p>
      <p>En buena medida, las cifras que mencionaremos podr&#237;an ser todas consideradas variantes del muy conocido c&#243;digo de Julio C&#233;sar, habida cuenta de que casi todas manifiestan una &#171;modalidad de la sustituci&#243;n de primer grado, (...), a fin de introducir un factor de desorientaci&#243;n en cualquier intento de interpretar el texto&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn55"/></sup>. As&#237;, por ejemplo, como se ver&#225; enseguida, la cifra creada para el Per&#250; constaba de una serie de n&#250;meros que iban desde el 41 hasta el 62, aunque se omit&#237;an el 50 y el 60. A partir de tales n&#250;meros se configuraba el lenguaje encriptado, que, a su vez, concordaba con las letras de los seis alfabetos consecutivos. Al proponer una serie de n&#250;meros continuos, para descifrarlos se comenzaba con la letra correspondiente al primer n&#250;mero ubicado en la primera l&#237;nea del primer alfabeto, y se avanzaba pasando por los seis alfabetos subsiguientes. Tras llegar a la sexta l&#237;nea, hab&#237;a que volver a subir a la primera l&#237;nea, y as&#237; una y otra vez.</p>
      <p>Adem&#225;s, &#171;se omiten los valores correspondientes a las letras &#171;j&#187;, &#171;v&#187; y &#171;y&#187;, que se identifican con la &#171;i&#187; la primera y &#250;ltima, y por similitud fon&#233;tica, con la &#171;b&#187; la segunda&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn56"/></sup>. La siguiente cifra, que ser&#225; la primera versi&#243;n del manuscrito que examinaremos m&#225;s adelante, parece inspirada en el sistema de cifrado del franc&#233;s Blaise de Vigen&#232;re (1523-1596), aunque resulta muy diferente en la estructura num&#233;rica y alfab&#233;tica, pues es m&#225;s sencilla que la cifra del diplom&#225;tico franc&#233;s<sup><xref ref-type="fn" rid="fn57"/></sup>. La siguiente tabla procede de la antigua Biblioteca Nacional del Per&#250; (ms. 142, ff. 170-172) y reproduce una cifra polialfab&#233;tica que el provincial Rodrigo Jim&#233;nez de Cabredo (1558-1618)<sup><xref ref-type="fn" rid="fn58"/></sup> elabor&#243; desde Roma:</p>
      <table-wrap position="float" id="taw2" orientation="portrait" content-type="talk">
        <label/>
        <caption>
          <title/>
        </caption>
        <table id="tab2">
          <tbody>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1"/>
              <td colspan="1" rowspan="1">41</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">42</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">43</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">44</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">45</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">46</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">47</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">48</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">49</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">51</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">52</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">53</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">54</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">55</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">56</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">57</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">58</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">59</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">61</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">62</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">1</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">e</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">f</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">s</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">2</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">e</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">F </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">s</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">3</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">s</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">e</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">f</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">4</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">e</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">f</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">s</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">5</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">s</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">e</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">f</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">6</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">e</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">f</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">s</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
            </tr>
          </tbody>
        </table>
      </table-wrap>
      <p>Es probable que la primera cifra destinada a emplearse en las llamadas Indias Orientales se elaborase a partir de los consejos del jesuita burgal&#233;s Juan Alfonso de Polanco (1517-1576), quien el 5 de diciembre de 1569 escrib&#237;a desde Goa al visitador de la India, Gon&#231;alo &#193;lvares: &#171;Avisen por cifra, que se les enviar&#225;&#8230;&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn59"/></sup>. Sucesivamente, el entonces general de la Compa&#241;&#237;a Mercuriano (1514-1580) impuls&#243; a&#250;n m&#225;s el uso de la cifra a trav&#233;s de su secretario, el diplom&#225;tico italiano Antonio Possevino (1533-1611). De ah&#237; que en 1573 se empezasen a elaborar modernos lenguajes encriptados, primero para los nuevos visitadores de Per&#250; y M&#233;xico (estas cifras se renovaron entre 1578 y 1579 con objeto de dificultar la lectura a las personas no autorizadas) y, seguidamente, para los de las Indias Orientales.</p>
      <p>Sin embargo, ser&#225; durante el generalato de Claudio Acquaviva cuando las cartas cifradas jesuitas lleguen a su apogeo, impulsadas por la persecuci&#243;n de los cat&#243;licos en Inglaterra y los enfrentamientos con las otras &#243;rdenes, como los dominicos, por nombrar solo dos circunstancias concretas que llegaron a reflejarse inevitablemente en las palabras cifradas. No cabe duda de que los verdaderos art&#237;fices de dichos sistemas, quienes dejaron su impronta en los lenguajes cifrados y en sus m&#233;todos de composici&#243;n, fueron los secretarios de la Compa&#241;&#237;a, guiados por las instrucciones del general seg&#250;n las normas del Instituto<sup><xref ref-type="fn" rid="fn60"/></sup>. Entre ellos cabr&#237;a recordar a Giulio Fazio (1578-1583), Diego Xim&#233;nez (1583-1594), Giacomo Dominici (1595-1600) y Bernardo de Angelis (1600-1615). Este &#250;ltimo ser&#225; el creador del manuscrito que analizaremos m&#225;s adelante. Los secretarios se encargaron de que el contenido de las cifras fuera ininteligible para los que desconoc&#237;an las claves, un m&#233;todo econ&#243;mico y necesario destinado a servir de ayuda a los misioneros en tierras extranjeras y lejanas, quienes deb&#237;an enfrentarse a problemas muy diversos.</p>
      <p content-type="center"><sub>*</sub><sub>*</sub><sub>*</sub></p>
      <p>1601 fue un a&#241;o de renovaci&#243;n de las cifras jesuitas: el 12 de octubre se llev&#243; a cabo la compilaci&#243;n, a manera de manual, de un manuscrito con los c&#243;digos de todas las Provincias de la Orden, con las sucesivas adiciones y cambios<sup><xref ref-type="fn" rid="fn61"/></sup>. El sistema era muy sencillo y permit&#237;a memorizar la clave sin esfuerzo alguno, al tener cada provincia su propia cifra basada en aspectos conocidos del lugar:</p>
      <table-wrap position="float" id="taw3" orientation="portrait" content-type="talk">
        <label/>
        <caption>
          <title/>
        </caption>
        <table id="tab3" content-type="left">
          <thead>
            <tr>
              <th colspan="1" rowspan="1">
                <bold>Provincia</bold>
              </th>
              <th colspan="1" rowspan="1">
                <bold>Nombre cifrado</bold>
              </th>
            </tr>
          </thead>
          <tbody>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Roma<sup><xref ref-type="fn" rid="fn62"/></sup>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Lume</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Sicilia</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Cielo</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">N&#225;poles</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Mare</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Mil&#225;n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Agnes</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Venecia</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Lucia</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Portugal</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Muito</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Indias Orientales</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Goa</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Jap&#243;n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Lingoa</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Brasil</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Fruito</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Toledo</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Fiador</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Castilla</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Hito</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Arag&#243;n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Hoia [Hoja]</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Betis/Andaluc&#237;a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Hidalfo</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Cerde&#241;a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Zuane</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Per&#250;</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Cumbre</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Paraguay </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">L&#237;nea de n&#250;mero 21-42, Cifra tqxh</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">M&#233;xico</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Trompa</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Filipinas </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Flecha</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Nuevo Reino (Colombia-Venezuela)</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">L&#237;nea de n&#250;mero 28-47, Cifra: flec</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Francia</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Phocas</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Toulouse</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">L&#237;nea de n&#250;mero 21-42, Cifra hxqt</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Aquitania</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">L&#237;nea de n&#250;mero 41-64, Cifra ysrg</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Champa&#241;a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">L&#237;nea de n&#250;mero 21-42, Cifra qagl</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Lyon</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Fides</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Flandes </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Spero</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Inglaterra</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">L&#237;nea de n&#250;mero 21-42, Cifra qahg</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Renania</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Pater</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Altogerm&#225;nico superior</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Luna</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Austria </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Nubes</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Transilvania </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Buda</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Polonia</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>Uilna [Vilna]</italic>
              </td>
            </tr>
          </tbody>
        </table>
      </table-wrap>
      <p>Este cifrado se us&#243; para se&#241;alar todas las provincias en las que operaban los jesuitas. Por otro lado, en el mismo a&#241;o, tambi&#233;n se ide&#243; una nueva estructura que constituye la base del manuscrito matritense redactado por Bernardo de Angelis. Prueba de ello es el primer cifrado que se configur&#243; en Roma, destinado a las provincias romanas. Sucesivamente, se difundieron ulteriores cifrados parecidos al siguiente:</p>
      <disp-quote id="diq3">
        <p><italic>Romana per il provinciale</italic></p>
      </disp-quote>
      <table-wrap position="float" id="taw4" orientation="portrait" content-type="talk">
        <label/>
        <caption>
          <title/>
        </caption>
        <table id="tab4">
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">41</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">42</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">43</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">44</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">45</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">46</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">47</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">48</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">49</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">51</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">52</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">53</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">54</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">55</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">56</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">57</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">58</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">59</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">61</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">62</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">s</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">e</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">f</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">e</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">f</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">s</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">s</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">e</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">f</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">f</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">s</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
          </tr>
        </table>
      </table-wrap>
      <disp-quote id="diq4">
        <p><italic>Prova</italic></p>
        <p>55,56,42,46,53,57,52,55,62,47,42,57,53,61,61,48,49,47,42,62,57,59,52,46,53,45,61,42,4743. &#171;Con la pacienza s&#8217;intender&#224; la cifra&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn63"/></sup><italic>.</italic></p>
      </disp-quote>
      <p>La estructura es pr&#225;cticamente id&#233;ntica al manuscrito de De Angelis destinado a las Indias Orientales, aunque el orden de los alfabetos de las 4 l&#237;neas, como se ver&#225; m&#225;s adelante, cambia notablemente. Se trata de una clave de cifra, seguida por un breve ejemplo que pone en pr&#225;ctica su uso, con las sucesivas instrucciones que en este caso no reproducimos debido a que son iguales a las del manuscrito que trataremos en la secci&#243;n sucesiva.</p>
    </sec>
    <sec id="sec4">
      <title>LA <italic>CIFRA INDIE ORIENTALIS</italic> (1573) Y&#160;LA <italic>CIFRA NOVA INDIE ORIENTALIS</italic>&#160;(1601)</title>
      <p>Es posible que los primeros sistemas de cifrados para las denominadas Indias Orientales se compusieran tan solo de letras y no de n&#250;meros, a tenor de la cifra que el secretario Possevino envi&#243; al visitador de la India Alessandro Valignano (1539-1606) a finales de 1573<sup><xref ref-type="fn" rid="fn64"/></sup>. La composici&#243;n monoalfab&#233;tica sencilla que incluye esta cifra se configura a partir de dos secuencias del mismo alfabeto que se ten&#237;an que sustituir por otras dos invertidas de otro alfabeto, el que aparece en la segunda l&#237;nea de la siguiente tabla:</p>
      <table-wrap position="float" id="taw5" orientation="portrait" content-type="talk">
        <label/>
        <caption>
          <title/>
        </caption>
        <table id="tab5">
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">e</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">f</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1"/>
            <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">s</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">x</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">y</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">f</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">e</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
            <td colspan="1" rowspan="1"/>
            <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">x</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">y</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">s</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
          </tr>
        </table>
      </table-wrap>
      <p>Sin embargo, Possevino aconsej&#243; al visitador que usase esta cifra solo en ocasiones especiales<sup><xref ref-type="fn" rid="fn65"/></sup>, y que, adem&#225;s, la combinara con otra que el mismo secretario de la Compa&#241;&#237;a le entreg&#243; a finales de septiembre a su coterr&#225;neo durante el nombramiento de Valignano, el 24 de septiembre de 1573, como visitador de la Provincia de la India. El siguiente cifrado, similar a otro que utiliz&#243; el padre Juan de Z&#250;&#241;iga en el Per&#250;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn66"/></sup>, est&#225; basado en un sistema de reemplazo de nombres:</p>
      <disp-quote id="diq5">
        <p><italic>Cifra Indie Orientalis</italic><italic>
            <sup>
              <xref ref-type="fn" rid="fn67"/>
            </sup>
          </italic></p>
      </disp-quote>
      <table-wrap position="float" id="taw6" orientation="portrait" content-type="talk">
        <label/>
        <caption>
          <title/>
        </caption>
        <table id="tab6">
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">1 Papa<sup><xref ref-type="fn" rid="fn68"/></sup>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Comendador</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">2 Rey Felipe<sup><xref ref-type="fn" rid="fn69"/></sup>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Licenciado</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">3 Rey de Portugal<sup><xref ref-type="fn" rid="fn70"/></sup>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Bachiller</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">4 Cardenal Enfante<sup><xref ref-type="fn" rid="fn71"/></sup>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Cura</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">5 Reina aquela<sup><xref ref-type="fn" rid="fn72"/></sup>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Gamboa</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">6 Consejo del Rey</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Consistorio </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">7 Parlamento</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Cabildo</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">8 Obispo</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Teniente</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">9 Arzobispo</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Procurador</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">10 Lisboa</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Monterey</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">11 &#201;vora</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Vizcaya</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">12 Braga</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Segura</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">13 Braganza </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Navalcarnero</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">14 S. Fins</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Mozambique</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">15 Co&#237;mbra </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Madera</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">16 Puerto</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Huete</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">17 Collegio</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Aldea</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">18 Casa de professos de S. Antonio</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Cofrades</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">19 P. Sim&#243;n<sup><xref ref-type="fn" rid="fn73"/></sup>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">De&#225;n</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">20 P. Luis Gonz&#225;lez<sup><xref ref-type="fn" rid="fn74"/></sup>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Micer Bernard&#237;n</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">21 P. Jorge Serrano<sup><xref ref-type="fn" rid="fn75"/></sup>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Frayle Agustino</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">22 Provincial</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Abad<sup><xref ref-type="fn" rid="fn76"/></sup>
            </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">23 Rector</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Alba&#241;il </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">24 Vicerector</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Cantor</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">25 Procurador</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Abogado</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">26 Consultores</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Racioneros</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">27 Matalotage</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Hacienda</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">28 P. Le&#243;n Enr&#237;quez</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">El magn&#237;fico</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">29 Dineros</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Pobreza</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">30 Tratar con dinero</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">No ser codicioso</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">31 No ser fiel a la Compa&#241;&#237;a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Fiel</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">32 Tenemos dinero aparte</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Liberal</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">33 Compa&#241;&#237;a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Escuela</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">34 Casa de probaci&#243;n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Universidad</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">35 Inquisici&#243;n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Libertad</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">36 Inquisidor</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Inocente</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">37 Sospechoso de la fe</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Cat&#243;lico</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">38 Notado a la Inquisici&#243;n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Muy religioso</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">39 Ap&#243;stata de alguna otra religi&#243;n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Constante</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">40 Tener opiniones extraordinarias en Filosof&#237;a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Peripat&#233;tico</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">41 Tener opiniones extraordinarias en Teolog&#237;a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Tomista</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">42 Virrey</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">El alcalde</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">43 Gobernador</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">El presentado</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">44 Duque</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">El procurador</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">45 Marqu&#233;s</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">El principal</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">46 General</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">El catedr&#225;tico</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">48 Roma</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Villalba</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">49 Los que est&#225;n con el general</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Los amigos</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">50 Espa&#241;a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Oca&#241;a</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">51 Italia</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Academia</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">52 Indias</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Tr&#243;pico</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">53 Germania</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Miranda</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">54 Francia</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Are&#243;pago </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">55 Fundador</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Fiscal</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">56 Profeso </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Caminante</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">57 Hacer profesi&#243;n </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Caminar</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">58 Profesi&#243;n </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Camino</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">59 Coadjutor espiritual </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Peregrino</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">60 Votos de la Compa&#241;&#237;a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Obligaci&#243;n</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">61 Visitador</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Carpintero</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">62 Consultores</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Cantores</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">63 Predicador</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Pe&#243;n</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">64 Confesor </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Barbero</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">65 Confesionario </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Barber&#237;a</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">66 Penitente, o hija de confesi&#243;n </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Conocido suyo </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">67 Absolver casos in foro <italic>conscientiae </italic>no teniendo licencia</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Usar de autoridad</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">68 Lector</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Contador</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">69 Escolar</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Veedor </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">70 Soberbio </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Modesto</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">71 Arrogante</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Afable</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">72 Col&#233;rico, iracundo</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Cort&#233;s</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">73 Lascivo </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Bienhablado</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">74 Amistad de muchachuelos</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Melancol&#237;a</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">75 Murmurador</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Prove&#237;do</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">76 Ciza&#241;ador </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Gracioso</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">77 Parcial</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Compuesto</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">78 Inobediente </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Pac&#237;fico</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">79 Pegado a la hacienda</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Sincero</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">80 Fingido</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Recogido</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">81 Apasionado</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Eficaz </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">82 Falta de ingenio</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Activo</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">83 Indiscreto, imprudente</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Ingenioso</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">84 Falto de buena y sana doctrina</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Dado a <italic>summas</italic>
            </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">85 Ap&#243;stata de la Compa&#241;&#237;a </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Enfermizo</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">86 Tentado en la vocaci&#243;n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Flaco de complexi&#243;n</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">87 Pegado a pariente desordenadamente </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Caritativo </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">88 Pl&#225;ticas deshonestas</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Razonamiento de virtudes</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">89 Tocamientos deshonestos </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Pl&#225;ticas espirituales</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">90 Lascivia</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Cortes&#237;a</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">91 Actual pecado mortal</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Amonestaci&#243;n</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">92 Peligroso en la conversaci&#243;n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Amigable</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">94 Marido</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Compa&#241;ero de su sobrino</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">95 Mujer casada</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Sobrino con compa&#241;&#237;a</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">96 Solicitar </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Amonestar para</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">97 Penitencia</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Conocimiento</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">98 Probaci&#243;n</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Su deber</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">99 Haber encubierto impedimentos cuando le admitieron a la Compa&#241;&#237;a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Verdadero</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">100 Leer libros prohibidos sin tener licencia</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Andar sobre s&#237;</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">101 Descendido de jud&#237;o o moros</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Cristiano viejo</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">102 Confesarse fuera de la Compa&#241;&#237;a</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Comunicar con su superior</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">103 H&#225;bito indecente</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Ropa ordinaria</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">104 Brasil</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Tr&#243;pico de Cancro [C&#225;ncer]</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">105 Mozambique</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Padua</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">106 Goa</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Villa</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">107 Ormuz</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Vicenza</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">108 Malaca</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Dura</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">109 Comor&#237;n (Cabo)</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Verona</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">110 Maluco </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Uderzo</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">111 Jap&#243;n </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Tierra firme</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">112 China</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Deredor</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">113 Residencias </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Regi&#243;n</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">114 Visitador &#193;lvarez<sup><xref ref-type="fn" rid="fn77"/></sup>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Hermano del corregidor</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">115 Compa&#241;ero del visitador, el cual es L&#243;pez<sup><xref ref-type="fn" rid="fn78"/></sup>, u otro</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">T&#237;o del corregidor</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">116 Provincial de las Indias</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Aguzzino<sup><xref ref-type="fn" rid="fn79"/></sup>
            </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">117 Viceprovincial de las Indias</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Comito</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">118 Superior de Malaca </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Preceptor</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">119 Arzobispo de Goa</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Elimosinario </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">120 Virrey de las Indias</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Vicerrector</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">121 Gobernador de Malaca</td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Sottoministro</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">122 Mensa <italic>conscientiae proregis</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Refector</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">123 Mensa <italic>conscientiae gubernatoris Malacae</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Tinello</td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">124 Consejero del virrey </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">Coadjutores de vicerrector</td>
          </tr>
        </table>
      </table-wrap>
      <p>En algunos casos, los nombres de los miembros de la Compa&#241;&#237;a correspond&#237;an a un n&#250;mero indicado en el <italic>Cat&#225;logo de la Provincia </italic>de 1584<sup><xref ref-type="fn" rid="fn80"/></sup>. Este signo tambi&#233;n funcionaba como una cifra, aunque muchas veces, con el fin de complicar la lectura del texto, se alternaba con la clave que hemos transcrito arriba. Dos claros ejemplos son las misivas que envi&#243; el jesuita Valignano a dos generales de la Compa&#241;&#237;a: la primera, desde Goa entre el 16 y el 20 de septiembre de 1577, dirigida al general Mercuriano, residente en Goa. En este caso el visitador emple&#243; solo los n&#250;meros del <italic>Cat&#225;logo </italic>para referirse a diferentes personas de la orden:</p>
      <disp-quote id="diq6">
        <p>Cuanto a la persona del <italic>n&#250;mero 30</italic><italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn81"/></sup></italic><italic>, del cual me habla Vestra Paternitas </italic>han escrito, mas es cura muy dif&#237;cil de remediar, porque como &#233;l es ya persona de cerca de setenta a&#241;os y muy enfermo del cuerpo y de la imaginaci&#243;n, y est&#225; acostumbrado a este modo de vida habr&#225; cerca de treinta a&#241;os, porque estuvo m&#225;s de quince en Jap&#243;n<sup><xref ref-type="fn" rid="fn82"/></sup>, y vivi&#243; siempre solo a su modo, y otro tanto casi estuvo ac&#225; [Goa] viviendo de la misma manera (...). Cuanto a la persona del <italic>n&#250;mero 4</italic><italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn83"/></sup></italic><italic>, </italic>ya se ha escrito largamente a <italic>Vestra Paternitas </italic>de sus cualidades<sup><xref ref-type="fn" rid="fn84"/></sup>.</p>
      </disp-quote>
      <p>La segunda carta la escribi&#243; en 1585 desde el mismo lugar (Goa), y la envi&#243; al sucesor de Mercuriano, el general Claudio Acquaviva en Roma. Esta otra misiva est&#225; relacionada con el voto de castidad de los religiosos en Asia, un problema que ser&#225; debatido en diversas ocasiones, como se ver&#225; m&#225;s adelante:</p>
      <disp-quote id="diq7">
        <p>En lo dem&#225;s de la Provincia se despidieron los del n&#250;mero 184, 226 y 287. El primero, porque se descubri&#243; que vivi&#243; mucho tiempo en <italic>admonestaci&#243;n</italic><italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn85"/></sup></italic> y pasaba con <italic>sobrino</italic><italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn86"/></sup></italic>
          <italic>o con sobrinos</italic><italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn87"/></sup></italic>
          <italic>muchos razonamientos de virtudes</italic><italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn88"/></sup></italic>
          <italic>y pl&#225;ticas espirituales</italic><italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn89"/></sup></italic><italic>, </italic>y por eso lo enviaron para aqu&#237; y yo no le quise recibir, y finalmente se le dio licencia oblig&#225;ndolo a no vivir por seis a&#241;os ado[nde] est&#225; Collegio o casa de la Compa&#241;&#237;a<sup><xref ref-type="fn" rid="fn90"/></sup>.</p>
      </disp-quote>
      <p>Uno de los primeros jesuitas que puso en pr&#225;ctica esta cifra fue el provincial de Portugal (1570-1574) Jorge Serr&#227;o, quien transmit&#237;a al general de la Compa&#241;&#237;a Francisco de Borja los problemas que les hab&#237;a anunciado el Padre Alessandro Valla tras su regreso de la India en 1572:</p>
      <disp-quote id="diq8">
        <p>El P. Alexandre dar&#225; a <italic>Vestra Paternitas </italic>informaci&#243;n de las necesidades de la India. Sent&#237;molas mucho. La poca conformidad y divisi&#243;n entre el <italic>racionero</italic><italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn91"/></sup></italic>
          <italic>y el alba&#241;il</italic><italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn92"/></sup></italic><italic>, y entre los s&#250;bditos se es tanta como &#233;l dice, es tan perniciosa como Vestra Paternitas </italic>sabe. Las cosas que dice del <italic>racionero </italic>y de aflojar la disciplina religiosa y relajada instituci&#243;n de los novicios sin ejercicio de mortificaci&#243;n, por el modo que ten&#237;a aqu&#237; de gobernar...<sup><xref ref-type="fn" rid="fn93"/></sup>.</p>
      </disp-quote>
      <p>Un a&#241;o m&#225;s tarde, el visitador de Pesquer&#237;a Gundisalvo &#193;lvarez utiliz&#243; otra cifra redactada por Possevino con vistas a las Provincias espa&#241;olas para comunicar al mismo Borja la falta de obediencia al visitador:</p>
      <disp-quote id="diq9">
        <p>Na China non se faz christandade nem h&#225; esperan&#231;as diso da parte delles que s&#227;o maos e viciosos. Se se fazem dez xinas christ&#227;os, cem mo&#231;os christ&#227;os dos portugeses se fazem gent&#237;os e fogem pera os mandarins. Socius do <italic>racionero </italic>h&#233; in multis ao racionera <italic>compuesto. </italic>Non tem muito intr&#237;nseco amor a <italic>universidad, </italic>mui inclinado a <italic>barbero</italic><italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn94"/></sup></italic> sem talento pera isso<sup><xref ref-type="fn" rid="fn95"/></sup>.</p>
      </disp-quote>
      <p>Sucesivamente, se a&#241;adieron al manuscrito de Possevino las dos secciones de los alfabetos invertidos mencionados arriba. Para facilitar la descodificaci&#243;n de la cifra, tambi&#233;n se adjuntaba el n&#250;mero al lado de la palabra localizado en la primera columna. Adem&#225;s, existieron otras dos cifras, designadas para las provincias espa&#241;olas y Portugal, que presentan importantes modificaciones. La primera de ellas fue redactada por Possevino entre octubre y noviembre de 1573 y empleada por el Padre visitador Gon&#231;alo Alvares desde Macao el 17 de junio del mismo a&#241;o en una carta al general espa&#241;ol Francisco de Borja<sup><xref ref-type="fn" rid="fn96"/></sup>. La segunda fue enviada por el secretario de la Compa&#241;&#237;a a finales de 1573, cuyo acuse de recibo escribi&#243; el visitador de la India Alessandro Valignano en una carta desde Portugal al general en febrero de 1574<sup><xref ref-type="fn" rid="fn97"/></sup>, con el fin de suplir la anterior <italic>Cifra Indie Orientalis</italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn98"/></sup>, debido a que esta se redact&#243; con mucha prisa<sup><xref ref-type="fn" rid="fn99"/></sup>. Resulta oportuno se&#241;alar asimismo que esta cifra<sup><xref ref-type="fn" rid="fn100"/></sup> a&#241;ad&#237;a un sistema de sustituci&#243;n en el que la palabra cifrada se expresa directamente mediante n&#250;meros, letras y caracteres especiales<sup><xref ref-type="fn" rid="fn101"/></sup>:</p>
      <table-wrap position="float" id="taw7" orientation="portrait" content-type="talk">
        <label/>
        <caption>
          <title/>
        </caption>
        <table id="tab7">
          <thead>
            <tr>
              <th colspan="1" rowspan="1"/>
              <th colspan="1" rowspan="1">
                <bold>N&#250;mero</bold>
              </th>
              <th colspan="1" rowspan="1">
                <bold>Letra</bold>
              </th>
            </tr>
          </thead>
          <tbody>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Mozambique </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">100</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">b</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Goa</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">99</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Ormuz </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">99</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">eee</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Malaca</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">97</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">bbb</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Comor&#237;n </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">95</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">aaa</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Maluco </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">94</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">sss</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Jap&#243;n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">92</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">aa</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">China</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">90</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">ppp</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Residencias</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">89</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">ooo</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Visitador &#193;lvarez<sup><xref ref-type="fn" rid="fn102"/></sup>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">88</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">zzz</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Compa&#241;ero del visitador<sup><xref ref-type="fn" rid="fn103"/></sup>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">87</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">z</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">P. Antonio Cuadros</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">85</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">et&#8217;</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Rector de Goa<sup><xref ref-type="fn" rid="fn104"/></sup>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">84</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">rr</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Ministro de Goa</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">82</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">y</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Procurador de Goa</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">81</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">qqq</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Profesores en Goa</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">80</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">c</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Confesores en Goa</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">79</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">ii</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Predicador en Goa</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">77</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">tt</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Superior de Malaca</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">76</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">a</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Residente en Maluco </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">74</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">ee</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Residente en Jap&#243;n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">72</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">bbb</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Rey de Portugal<sup><xref ref-type="fn" rid="fn105"/></sup>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">70</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">BB</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Arzobispo de Goa<sup><xref ref-type="fn" rid="fn106"/></sup>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">69</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">x</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Virrey de la India<sup><xref ref-type="fn" rid="fn107"/></sup>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">67</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Gobernador de Malaca<sup><xref ref-type="fn" rid="fn108"/></sup>
              </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">65</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">u</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1"><italic>Mensa Coscientiae </italic>en Goa</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">64</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">aaa</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">62</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">mmm</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Consultores del visitador &#193;lvarez</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">60</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">t</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Admonitores del mismo</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">59</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">lll</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Consejo del virrey</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">57</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">S</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Residente en Jap&#243;n </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">55</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">&#920; &#920;</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Profeso</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">54</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">hh</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Hacer profesi&#243;n </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">52</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">r</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Coadjutor espiritual </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">50</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">&#920;</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Coadjutor temporal</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">49</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">d</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Votos de la Compa&#241;&#237;a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">46</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">&#177;</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Maestro de los novicios </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">44</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">p</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Asistentes</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">43</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">o</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Mercaderes</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">41</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">q</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Procurador de la Compa&#241;&#237;a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">39</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">pp</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Oficiales</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">38</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">N</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Ciudad</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">37</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">nn</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Fundadores</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">35</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">ll</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Dineros</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">32</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">cc /</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Probaciones</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">29</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">+</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Penitencia</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">27</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">yy</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Residencia</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">24</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">y</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Colegio</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">21</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">m</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Inquisici&#243;n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">19</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">zz</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Superbo </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">18</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">l</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Arrogante</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">17</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">xx</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Iracundo</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">15</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">gg</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Murmurador </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">14</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">uu</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Falso</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">13</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">i</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Inobediente </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">12</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">ss</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Apasionado</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">11</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">ff</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Propietario </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">10</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">tt</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">De mala doctrina</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">9</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">rr</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Apostata de la religi&#243;n </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">8</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">h</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Apegado a los parientes</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">7</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">qq</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Lascivo </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">6</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">oo</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Tocamientos deshonestos </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">5</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">mm</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Hechos imp&#250;dicos </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">4</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">ii</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Confesarse fuera de la Compa&#241;&#237;a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">3</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">dd</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">No tener modales en el gobierno</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">2</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">g</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Dudas en las cosas de la fe</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">150</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">AA</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Pasado por la Inquisici&#243;n</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">173</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">QQ</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Haber tenido impedimentos cuando fue admitido en la Compa&#241;&#237;a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">112</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">cc</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">No ser fiel a la Compa&#241;&#237;a</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">125</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">DD</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Tener dinero apartado/ahorrado</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">117</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">EE</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Traficar dinero</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">345</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">FF</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">No guardar voto de pobreza</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">265</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">GG</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Leer libros prohibidos no teniendo licencia y sin tener un buen fin, aunque tuviera licencia </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">318</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">HH</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Vengativo</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">402</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">KK</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Tener opiniones extraordinarias en Filosof&#237;a </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">309</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">LL</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Tener opiniones extraordinarias en Teolog&#237;a y fuera de lo com&#250;n </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">500</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">MM</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Confesar sin tener autoridad y &#243;rdenes</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">604</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">NN</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Haber sido fraile </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">902</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">PP</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Tener ascendencia de parientes infieles o jud&#237;os </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">103</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">RR</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Provincial de Portugal </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">702</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">st</td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Procurador de Portugal </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">1000</td>
              <td colspan="1" rowspan="1">
                <italic>mucho</italic>
              </td>
            </tr>
            <tr>
              <td colspan="1" rowspan="1">Visitador de Portugal </td>
              <td colspan="1" rowspan="1">777</td>
              <td colspan="1" rowspan="1"/>
            </tr>
          </tbody>
        </table>
      </table-wrap>
      <p>Una d&#233;cada despu&#233;s, esta cifra fue sustituida por otra que el entonces general Claudio Acquaviva (1543-1615) incluy&#243; en el <italic>Livro das obediencia dos Geraes </italic>en 1582<sup><xref ref-type="fn" rid="fn109"/></sup>. Prueba de ello es una misiva de Valignano al general de la Compa&#241;&#237;a desde Goa el 6 de diciembre de 1587:</p>
      <disp-quote id="diq10">
        <p>Cuanto al <italic>autor aprobado</italic><italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn110"/></sup></italic>
          <italic>de las Canarias</italic><italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn111"/></sup></italic><italic>, </italic>cierto no s&#233; que me diga, porque la empresa es muy grande y muy pesada y la experiencia poca, y estoy &#171;inter spem et metum&#187; de lo que haya de acontecer. Algo temo su natural descanso, y que tambi&#233;n le falte vigor para cosa tan grande, mas lo que puedo decir seguramente es que &#233;l parece m&#225;s acomodado...<sup><xref ref-type="fn" rid="fn112"/></sup>.</p>
      </disp-quote>
      <p>Sin embargo, hubo tambi&#233;n casos en los que los jesuitas en Asia consideraron el uso de la cifra poco suficiente y acertado para expresar determinadas circunstancias y cambios que ocurr&#237;an por aquellas tierras. Un ejemplo fue el provincial de la India, Rui (o Rodrigo) Vicente (1523-1587), quien desde Goa escrib&#237;a al general de la Compa&#241;&#237;a Mercuriano el 1 de diciembre de 1578:</p>
      <disp-quote id="diq11">
        <p>Y estas mal se pueden dar a sentir como ellas merecen ser sentidas por cartas, m&#225;xime siendo de tan ruin digesti&#243;n que no se pueden fiar de cartas, <italic>y aunque se supla con cifra no se pueden explicar todas las circunstancias que tuvieron, </italic>las cuales a las veces mudan las cosas morales que las hacen de otra especie, y puestas as&#237; en el aire desnudas de sus circunstancias...<sup><xref ref-type="fn" rid="fn113"/></sup></p>
      </disp-quote>
      <p>Una de las razones que explican estos reparos puede ser aquello que el jesuita de Badajoz, a lo largo de la misma carta, comenta acerca del miedo a que los otros jesuitas de la Compa&#241;&#237;a, sobre todo los que ocupaban un cargo de Superior, conocieran las cifras empleadas. Este temor impuls&#243; a Rui Vicente a escribir una nueva clave de cifra:</p>
      <disp-quote id="diq12">
        <p>La carta que escribo a <italic>Vestra Paternitas </italic>de las informaciones particulares me pareci&#243; escribirla por cifra nueva por algunos peligros de que me tem&#237;a, no solo en la navegaci&#243;n mas aun de aqu&#237; a Coch&#237;n y partida de las naos, porque la cifra de que usaba hasta ahora, como algunos de los despedidos fueron superiores, tendr&#225;n noticia de ella, y escribiendo solamente por los n&#250;meros las cosas que se hab&#237;an de escribir, no se pod&#237;an ni conven&#237;a escribirse como ella son <italic>etiam no declarata persona</italic><sup><xref ref-type="fn" rid="fn114"/></sup>.</p>
      </disp-quote>
      <fig position="anchor" id="fig1" orientation="portrait">
        <label>Tabla 1. </label>
        <caption>
          <title>Real Academia de la Historia, col. Jesuitas, tomo 9, legajo 21, f. 235.</title>
        </caption>
        <graphic xlink:href="hispania-83-274-e036-image1.png" position="float" orientation="portrait"/>
      </fig>
      
      <p>A pesar de que, en 1955, Josef Sch&#252;tte ya hab&#237;a a&#241;adido el t&#237;tulo de este manuscrito en su cat&#225;logo sobre fuentes japonesas en la Real Academia de la Historia, la <italic>Cifra nova Indiae Orientalis </italic>que aqu&#237; presentamos, compuesta por el secretario de la Compa&#241;&#237;a De Angelis en 1601, no se a&#241;adi&#243; a la copiosa y fundamental investigaci&#243;n sobre cifras jesuitas llevada a cabo por Wicki<sup><xref ref-type="fn" rid="fn115"/></sup>. Se trata de una nueva y definitiva clave de cifra que sustituy&#243; a la anterior de Possevino (<italic>Cifra Indie Orientalis</italic>):</p>
      <p>Seg&#250;n las instrucciones que pueden leerse tras los alfabetos, los usuarios de esta cifra ten&#237;an que observar los siguientes tres puntos:</p>
      <list list-type="order" id="lst1">
        <list-item>
          <label>1.</label>
          <p>Los n&#250;meros aqu&#237; se&#241;alados servir&#225;n en lugar de letras;</p>
        </list-item>
        <list-item>
          <label>2.</label>
          <p>Comunicarse ha desde el 1.&#186; alfabeto tomando de &#233;l en lugar de letra aquel n&#250;mero que estuviere sobre la letra que se hubiere de escribir. La 2.&#170; se tomar&#225; del 2.&#186; alfabeto, y la 3.&#170; del 3.&#186; y as&#237; sucesivamente. Las dem&#225;s letras se tomar&#225;n en este orden hasta el &#250;ltimo, y entonces se tornar&#225; a comenzar del principio con el mismo orden ya dado no tomando dos letras continuas del mismo alfabeto, no dejando tampoco alguno de ellos. Y d&#233;bese advertir muy particularmente porque un solo yerro basta para hacer la cifra muy dif&#237;cil y tal que cuasi sea imposible descifrarla.</p>
        </list-item>
        <list-item>
          <label>3.</label>
          <p>En esta cifra, de ninguna manera se usar&#225;n nulas, advirtiendo tambi&#233;n que los n&#250;meros que se escribieren en lugar de letras no se deben distinguir con v&#237;rgulas, puntos o se&#241;al alguna.</p>
        </list-item>
      </list>
      <p>Esta es, con mucha probabilidad, la &#250;ltima cifra que los misioneros europeos utilizaron antes de su expulsi&#243;n definitiva y su consecuente desaparici&#243;n de Jap&#243;n. Llegados a este punto, es oportuno tratar de responder a la siguiente pregunta: &#191;se utilizaron las cifras jesuitas, y en particular la <italic>Cifra nova, </italic>tambi&#233;n en China, ya que se trataba de un c&#243;dice destinado para su uso en Asia Oriental? Pues bien, al estar conservada toda la documentaci&#243;n jesuita de Jap&#243;n y China en las mismas secciones de la Compa&#241;&#237;a en los archivos internacionales, y tras haber investigado en estos mismos lugares durante a&#241;os, parece ser que no, o al menos la <italic>Cifra nova </italic>no se lleg&#243; a utilizar en China. Puede que haya que buscar la raz&#243;n de la ausencia de informaci&#243;n cifrada en las dificultades que tuvieron los misioneros en tratar de llegar en el interior de China, como demuestran las primeras descripciones, detalladas solo a partir de las &#250;ltimas d&#233;cadas del siglo XVI<sup><xref ref-type="fn" rid="fn116"/></sup><sc>. </sc>Las cartas de Matteo Ricci (1552-1610) son la prueba evidente de esta empresa que atorment&#243; al jesuita italiano durante a&#241;os en Macao, y que ver&#225; la luz solo tras muchas frustaciones en 1583 con su primer viaje a Zhaoqing<sup><xref ref-type="fn" rid="fn117"/></sup>. Por otro lado, faltar&#237;a verificar con m&#225;s detenimiento si estas mismas cifras se utilizaron en la India, y m&#225;s concretamente en Goa, pero hasta el d&#237;a de hoy no existe ning&#250;n
        estudio sobre las mismas.</p>
      <p>Por otro lado, es cierto que en 1601, otra clave de cifra muy parecida circulaba entre los jesuitas residentes en Filipinas. De hecho, en el mismo <italic>Cifrario </italic>hallamos de entrada la siguiente clave<sup><xref ref-type="fn" rid="fn118"/></sup>:</p>
      <disp-quote id="diq13">
        <p><italic>Philippin.</italic></p>
      </disp-quote>
      <table-wrap position="float" id="taw8" orientation="portrait" content-type="talk">
        <label/>
        <caption>
          <title/>
        </caption>
        <table id="tab8">
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>41</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>42</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>43</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>44</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>45</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>46</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>47</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>48</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>49</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>51</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>52</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>53</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>54</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>55</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>56</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>57</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>58</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>59</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>61</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>62</italic>
            </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>f</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>g</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>h</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>i</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>l</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>m</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>n</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>o</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>p</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>q</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>r</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>s</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>t</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>u</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>z</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>a</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>b</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>c</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>d</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>e</italic>
            </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>l</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>m</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>n</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>o</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>p</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>q</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>r</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>s</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>f</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>u</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>z</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>a</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>b</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>c</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>d</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>e</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>f</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>g</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>h</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>i</italic>
            </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>e</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>f</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>g</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>h</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>i</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>l</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>m</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>n</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>o</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>p</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>q</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>r</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>s</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>t</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>u</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>z</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>a</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>b</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>c</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>d</italic>
            </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>c</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>d</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>e</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>f</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>g</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>h</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>i</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>l</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>m</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>n</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>o</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>p</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>q</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>r</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>s</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>t</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>u</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>z</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>a</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>b</italic>
            </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>h</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>i</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>l</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>m</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>n</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>o</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>p</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>q</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>v</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>s</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>f</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>u</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>z</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>a</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>b</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>c</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>d</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>e</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>f</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>g</italic>
            </td>
          </tr>
          <tr>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>a</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>b</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>c</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>d</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>e</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>f</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>g</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>h</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>i</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>l</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>m</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>n</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>o</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>p</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>q</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>r</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>s</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>t</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>u</italic>
            </td>
            <td colspan="1" rowspan="1">
              <italic>z</italic>
            </td>
          </tr>
        </table>
      </table-wrap>
      <disp-quote id="diq14">
        <p>Prova</p>
        <p>47&#8212;57&#8212;46&#8212;48&#8212;55&#8212;55&#8212;57&#8212;49&#8212;45&#8212;43&#8212;45&#8212;62&#8212;57&#8212;57&#8212;54&#8212;57&#8212;55&#8212;41&#8212;51&#8212;51&#8212;41&#8212;56&#8212;52&#8212;41&#8212;59&#8212;62&#8212;42&#8212;55&#8212;55.</p>
        <p>&#171;Nella patienza esta aquesta cifra&#187;</p>
      </disp-quote>
      <p>Y asimismo las instrucciones, que se encuentran en otra secci&#243;n del mismo tomo (<italic>Cifrario dei secoli </italic><italic><sc>xvi-xvii. </sc></italic><italic>Lettere 1601-1603</italic>):</p>
      <disp-quote id="diq15">
        <p><italic>Advertencias para el uso de la cifra que va a la Provicia de Philippinas</italic></p>
        <p>Primeramente, los n&#250;meros van en lugar de letras, y se escriben sin puntos, y cada n&#250;mero significa la letra que le corresponde en el alfabeto que bajo de s&#237; tiene. T&#243;mase la primera letra del primer alfabeto, la 2.&#170; del 2.&#186;, la 3.&#170; del 3.&#186;, la 4.&#170; del 4.&#186; hasta que se acaben los alfabetos. Y estos acabados se ha de volver a empezar V.G. para escribir &#171;Mar&#237;a&#187;, t&#243;mese 46 en lugar de la letra &#171;M&#187; que le corresponde abajo en el primer orden de letras; despu&#233;s t&#243;mese 53 en lugar del &#171;A&#187; que le corresponde en el 2.&#186; orden, y el mismo 53 t&#243;rnese a tomar en lugar de la 3.&#170; letra &#171;R&#187; que le corresponde en el 3.&#186; orden. Para la 4.&#170; letra &#171;I&#187; se toma 47 que le corresponde en el 4.&#186; alfabeto. Finalmente, para la 5.&#170; letra &#171;A&#187; t&#243;mese el n&#250;mero 55 del 5.&#186; orden que le corresponde (...)</p>
      </disp-quote>
      <p>Ahora bien, quedar&#237;a por descubrir si estas dos &#250;ltimas cifras fueron las que los jesuitas utilizaron en el continente asi&#225;tico hasta la disoluci&#243;n de la Compa&#241;&#237;a en la d&#233;cada de 1770, o si existieron otras que circularon hasta esta fecha y que, por tanto, fueron posteriores a la <italic>Cifra nova Indiae Orientalis </italic>y a la de Filipinas. A d&#237;a de hoy no hay ninguna evidencia de ello.</p>
    </sec>
    <sec id="sec5">
      <title>LA <italic>CIFRA NOVA INDIAE ORIENTALIS </italic>Y SU USO EN JAP&#211;N: PECADOS DE LA CARNE, MOVILIDAD Y SECRETOS</title>
      <p>Con el fin de introducir las tres cartas halladas en el Archivo de la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s en Roma en las que se utiliz&#243; la <italic>Cifra nova Indiae Orientalis, </italic>es necesario precisar de manera muy sucinta el contexto hist&#243;rico en el que fueron escritas. Las cifras jesuitas se empezaron a utilizar en Asia Oriental, concretamente en Jap&#243;n, tras una serie de eventos poco favorables a los religiosos europeos. Los decretos anticristianos que se proclamaron en territorio nip&#243;n a finales del siglo XVI y que empezaron primero con la orden del caudillo Toyotomi Hideyoshi (1537-1598) y su notoria <italic>bateren tsuih&#333; rei </italic>(&#12496;&#12486;&#12524;&#12531;&#36861;&#25918;&#20196;)<sup><xref ref-type="fn" rid="fn119"/></sup>, proclamada el 24 de julio de 1587, continuaron, sucesivamente, con los mandatos declarados por Tokugawa Ieyasu (1543-1616). El consecuente fracaso de la colaboraci&#243;n hispano-japonesa aliment&#243; &#171;la idea de una conducta irracional de los ib&#233;ricos en sus relaciones oficiales con Jap&#243;n, porque tanto los castellanos como los portugueses siguieron con el env&#237;o de delegaciones ante la negativa nipona&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn120"/></sup> y, l&#243;gicamente, los misioneros segu&#237;an profesando la religi&#243;n cristiana.</p>
      <p>El autor de las tres misivas es el provincial de la Compa&#241;&#237;a, el jesuita portugu&#233;s Mateo de Couros (1567-1632), quien redact&#243; la primera carta el 10 de octubre de 1620 en Katsusa (Shimabara-Hant&#333;); la segunda, el 16 de octubre de 1620; y la tercera, el 15 de marzo de 1621 desde un lugar no especificado de Jap&#243;n, aunque si se consideran otras cartas del mismo a&#241;o, debi&#243; de ser Nagasaki.</p>
      <p>Pues bien, la promulgaci&#243;n de las segundas prohibiciones declaradas por Ieyasu, que cambiaron r&#225;pidamente el escenario de los misioneros europeos y cristianos en Jap&#243;n, se preanunci&#243; en una carta que el entonces gobernador de Nagasaki, Hasegawa Sahy&#333;e (1567-1617), envi&#243; al rector del Collegio jesuita de Miyako (Kioto) el 22 de diciembre de 1613. En dicha misiva se revela la decisi&#243;n del fundador de la dinast&#237;a Tokugawa y primer sh&#333;gun de Jap&#243;n, Tokugawa Ieyasu, de prohibir la religi&#243;n cristiana en el archipi&#233;lago nip&#243;n. El documento que el monje budista S&#363;den redact&#243; para el <italic>sh&#333;gun </italic>el 31 de enero de 1614 fue distribuido por todo Jap&#243;n en febrero del mismo a&#241;o. En este edicto se ordenaba la expulsi&#243;n inmediata de todos los misioneros, as&#237; como el cierre de todas las iglesias y la prohibici&#243;n de las pr&#225;cticas cristianas, p&#250;blicas o secretas, por parte de los japoneses, so pena de ejecuci&#243;n. El gobierno nip&#243;n estableci&#243; tambi&#233;n una Comisi&#243;n de Expulsi&#243;n, conjuntamente con unas instrucciones que contemplaban la pena de muerte y la torturas en casos de desobediencia, as&#237; como la orden de que todos los misioneros se trasladasen hacia Nagasaki para dejar el pa&#237;s. En ese mismo a&#241;o de 1614 se inici&#243; en Kioto la demolici&#243;n y la quema de las iglesias. Para el mes de marzo, estaban reunidos todos los misioneros de diversas partes de Jap&#243;n en Nagasaki. Deb&#237;an partir para las Filipinas o elegir la apostas&#237;a si decid&#237;an seguir en Jap&#243;n y no quer&#237;an ser torturados y
        condenados. Mientras tanto, algunos jesuitas intensificaron su actividad religiosa, desafiando as&#237; a las autoridades niponas. Mediante los llamados &#171;ejercicios espirituales&#187; se preparaban para el martirio. Los cristianos nativos de Nagasaki, junto con los dominicos y los agustinos, organizaron no pocas procesiones por las calles de la ciudad<sup><xref ref-type="fn" rid="fn121"/></sup>.</p>
      <p>El 7 de junio de 1614, el capit&#225;n Jo&#227;o Serr&#227;o da Cunha lleg&#243; con la <italic>Nossa Senhora da Vida </italic>a la Bah&#237;a de Nagasaki, y, poniendo &#233;nfasis en el comercio luso-nip&#243;n, trat&#243; de convencer a los gobernadores japoneses de que retiraran las prohibiciones a los cristianos. Sin embargo, y pese a sus buenas intenciones, consigui&#243; irritar a&#250;n m&#225;s a Ieyasu, quien envi&#243; sus tropas para expulsar a los rebeldes cristianos agrupados en Nagasaki. Impulsado por las resoluciones del <italic>sh&#333;gun, </italic>el gobernador Hasegawa Sahy&#333;e estableci&#243; el 18 de octubre de 1614 como la fecha en que deb&#237;an abandonar Jap&#243;n todos los misioneros de las diferentes &#243;rdenes, incluidos los cl&#233;rigos nativos. No obstante, la partida se aplaz&#243; hasta el 6 de noviembre, d&#237;a en que dos naos repletas de misioneros europeos dejaron el puerto de Nagasaki rumbo a Macao, la primera bajo el mando del capit&#225;n Manuel Gonzales, y la segunda, capitaneada por Estaban D&#8217;Acosta. A pesar de las demoliciones de todas las iglesias tras la partida de los misioneros europeos, al parecer el gobernador de Nagasaki permiti&#243; secretamente a varios religiosos quedarse en Jap&#243;n, y de hecho no existe ning&#250;n listado donde consten aquellos a los que se les permiti&#243; permanecer en el pa&#237;s nip&#243;n. A pesar de la partida de los cristianos ordenada por las autoridades gubernamentales, permanec&#237;a todav&#237;a una c&#233;lula de misioneros clandestina en los alrededores de Nagasaki, ya que, como ha demostrado Hesselink<sup><xref ref-type="fn" rid="fn122"/></sup>, cuatro a&#241;os despu&#233;s de la prohibici&#243;n de Ieyasu, ser cristiano no era considerado un crimen, en particular en el &#225;rea privada de Edo (Tokio).</p>
      <p>El sucesor de Hasegawa Sahy&#333;e en el gobierno de Nagasaki fue Hasegawa Gonroku Fujimasa (&#191;?-1630), probablemente su sobrino, quien en 1615 fue nombrado <italic>mandokoro, </italic>cargo que le permit&#237;a representar al <italic>sh&#333;gun. </italic>Gonroku debi&#243; de ser una persona muy familiar para los jesuitas, ya que hab&#237;a tenido contactos, previos a su nombramiento, con los europeos en las Filipinas. Movido por la inercia del gobierno anterior y por las condiciones de su nombramiento, inicialmente Gonroku hizo ver que llevaba a efecto la aplicaci&#243;n del edicto anticristiano. Ello fue as&#237; hasta el 1 de noviembre de 1618, fecha a partir de la cual el gobernante puso en marcha un programa completo que ten&#237;a como fin &#250;ltimo la represi&#243;n de aquel pu&#241;ado de cristianos que quedaban en Jap&#243;n. Tal programa estaba basado en un sistema de recompensas a los informantes: se premiar&#237;a con treinta barras de plata a cualquiera que proporcionara informaci&#243;n novedosa que condujera a la detenci&#243;n de un sacerdote europeo. Este sistema de prebendas, sumado ello al registro de todos los habitantes de Nagasaki, calle por calle y casa por casa, para censar a todas las personas que viv&#237;an en la ciudad, llev&#243; consigo un aumento considerable de las detenciones, que se extendi&#243; a aquellas personas que le&#237;an literatura de los padres cristianos. Los autos de fe continuaron en Nagasaki hasta 1618, y las capturas y matanzas de los cristianos fueron comunes en las casas de los portugueses que los
        escond&#237;an. Uno de los casos m&#225;s notorios fue el del Padre Carlo Spinola (1565-1622), quien cay&#243; en manos de la polic&#237;a del gobierno de Gonroku el 13 de diciembre de 1618<sup><xref ref-type="fn" rid="fn123"/></sup>.</p>
      <p>El exceso de vigilancia por parte de las autoridades niponas, que imped&#237;a te&#243;ricamente que los europeos residentes en Jap&#243;n no pudiesen transmitir ninguna clase de informaci&#243;n del archipi&#233;lago nip&#243;n al exterior, fue sin duda lo que, a la postre, impuls&#243; el uso de los sistemas de cifrado, ya que hasta los a&#241;os veinte del siglo XVII &#171;los esp&#237;as potenciales gozaron de mayor libertad de movimiento, lo que les permiti&#243; viajar por el territorio nip&#243;n, visitando ciudades y lugares&#187;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn124"/></sup>. Resulta dif&#237;cil parangonar los m&#233;todos de encriptado jesuitas con los que operaron durante el Antiguo R&#233;gimen, pero es indudable que tales pr&#225;cticas estuvieron influenciadas por la cultura literaria renacentista, como atestiguan las primeras cifras elaboradas en Alemania, Italia y Espa&#241;a. El ejemplo m&#225;s evidente que demuestra esta ascendencia fue el de Le&#243;n Battista Alberti, quien en 1460, y tras una conversaci&#243;n con el secretario del papa Leonardo Dato, en la que este &#250;ltimo le confes&#243; la voluntad del Vaticano de cifrar los mensajes con seguridad para que los dem&#225;s no tuviesen los conocimientos suficientes y la capacidad para idear una codificaci&#243;n que le ofreciera garant&#237;as, el genov&#233;s empez&#243; a bosquejar su famosa cifra<sup><xref ref-type="fn" rid="fn125"/></sup>.</p>
      <p>Es m&#225;s, en el caso asi&#225;tico los documentos cifrados constituyen una fuente de informaci&#243;n hist&#243;rica o, cuando menos, de particulares momentos de la historia, que resulta crucial para la permanencia europea en Asia. Algunos jesuitas, como Mateo de Couros, autor de las misivas que analizaremos enseguida, pertenec&#237;an a un c&#237;rculo de jesuitas que viv&#237;an en Jap&#243;n de forma secreta, a manera de esp&#237;as, dir&#237;amos hoy. Del mismo modo, Matteo Ricci, junto con otros jesuitas en China que, como &#233;l, fueron acusados de secuestro de ni&#241;os, hab&#237;a recibido acusaciones diversas por parte de los ancianos de Guangzhou de espionaje contra los chinos<sup><xref ref-type="fn" rid="fn126"/></sup>.</p>
      <p>Uno de los muchos problemas con el que el jesuita portugu&#233;s tuvo que bregar en este periodo de clandestinidad fue la actitud de Araki Thom&#233; o Thom&#225;s Araki (1583-1646), quien se presentaba con el nombre de Pedro o Pero Antonio, y que fue uno de los primeros sacerdotes capturados por las autoridades de Nagasaki. Tras haber sido asiduo de los c&#237;rculos cristianos desde el 1616 hasta 1639, y aprender lat&#237;n y empaparse de la doctrina cristiana, y pese a haber sido rechazado por los superiores de la Compa&#241;&#237;a a ser nombrado sacerdote, se determin&#243; a viajar a la Santa Sede para tratar de ver cumplido su sue&#241;o. Y, en efecto, Araki viaj&#243; a Roma entre 1604 y 1610 y fue finalmente ordenado sacerdote en 1610 despu&#233;s de haber estudiado m&#225;s de seis a&#241;os en el Collegio romano. Adem&#225;s de su lengua natal y del lat&#237;n, tambi&#233;n lleg&#243; a aprender algo de espa&#241;ol, con el que se comunic&#243; en ciertas ocasiones con el Consejo de la India, b&#225;sicamente para darse a conocer.</p>
      <fig position="anchor" id="fig2" orientation="portrait">
        <label>Tabla 2.</label>
        <caption>
          <title>ARSI, Jap. Sin. 37, f. 157.</title>
        </caption>
        <graphic xlink:href="hispania-83-274-e036-image2.png" position="float" orientation="portrait"/>
      </fig>
      <p>El recelo de los jesuitas hacia Araki fue constante, en primer lugar, por su idea de llevar a Jap&#243;n desde Madrid, ciudad esta a la que se mud&#243;, un peque&#241;o ejercito de misioneros. Pero, adem&#225;s, los jesuitas residentes en Jap&#243;n hac&#237;an hincapi&#233; en su mediocridad en relaci&#243;n a los asuntos religiosos, a pesar de su inteligencia, ensalzada por todos los misioneros. Debido a su car&#225;cter fuerte e impulsivo, su vuelta a Jap&#243;n generaba mucho temor entre los jesuitas, en particular porque ten&#237;a que aprender a esconderse de las autoridades niponas. Al llegar a Nagasaki el 7 de agosto de 1615, y convencido de haber obtenido m&#225;s poder dentro de la comunidad cristiana, Araki se aline&#243; m&#225;s con los mendicantes franciscanos que con los jesuitas, y, en consecuencia, empez&#243; a andar por las calles con su rosario y a tener una actitud que a los jesuitas les result&#243; muy arrogante y ambiciosa<sup><xref ref-type="fn" rid="fn127"/></sup>.</p>
      <p>Sobre la base de estos sucesos, en m&#225;s de una ocasi&#243;n Mateo de Couros lleg&#243; a lamentar el comportamiento de Araki, en particular cuando en el verano de 1619 comentar&#237;a no solo su apostas&#237;a<sup><xref ref-type="fn" rid="fn128"/></sup>, sino tambi&#233;n los pecados de la carne ante los que sucumbi&#243;<sup><xref ref-type="fn" rid="fn129"/></sup>. Sobre este mismo asunto, tan solo unos meses despu&#233;s, volver&#225; a discurrir el portugu&#233;s desde Katsusa, aunque esta vez, y como puede verse en la siguiente imagen, utilizando la <italic>Cifra nova Indiae Orientalis </italic>para esconder el nombre de Araki y el asunto en el que estuvo implicado, es decir, sus l&#237;os con las &#171;mujeres&#187;:</p>
      <p>El pasaje relativo a Araki que vendr&#237;a a confirmar su falta respecto al voto de castidad es el siguiente:</p>
      <disp-quote id="diq16">
        <p>Antes de o anno pasado se tornar pera a China o P.e visitador Francisco Vieira com o parecer de consultores asentou que dispedissemos da Companhia ao <italic>Padre Tome Japao </italic>por ter ca&#237;do em algumas com <italic>mulhere</italic>s. Elle mesmo o n&#227;o negou e desde mo&#231;o foi sempre pouco seguro neste negocio<sup><xref ref-type="fn" rid="fn130"/></sup>.</p>
      </disp-quote>
      <p>En el mismo manuscrito aparece otro breve mensaje cifrado, referido a un asunto diferente: debido al peligro que los jesuitas corr&#237;an al pasar de un lugar a otro, Mateo de Couros informa al general de la Compa&#241;&#237;a en Roma Muzio Vitelleschi (1563-1645) de que el superior Sebasti&#227;o Vieira (1591) ha regresado a Macao:</p>
      <disp-quote id="diq17">
        <p>Foy o Novembro pasado a Macao com capa de Procurador o <italic>Padre Sebastiam Vieira </italic>pollo negocio que o P. Francisco Vieira escreveo a <italic>Vestra Paternitas </italic>o qual em Nagasaqui est&#225; ainda no verde entre as pessoas que o sabem, e tinham-se tocado muitas teclas, nas a persegui&#231;&#227;o n&#227;o deu lugar pera mais. Alguns s&#227;o de opini&#227;o, e eu com elles que <italic>Vestra Paternitas </italic>o avia de tirar de Macao e por em Goa per Procurador<sup><xref ref-type="fn" rid="fn131"/></sup>.</p>
      </disp-quote>
      <p>Pero, &#191;cu&#225;l es el &#171;negocio&#187; al que el visitador de Jap&#243;n y de la misi&#243;n de China, Francisco Vieira (1553-1619), se refiere en su carta a Vitelleschi, mencionado en el manuscrito? Con toda probabilidad, y despu&#233;s de considerar una de sus ultimas misivas destinada a la Santa Sede, se trata de la dura persecuci&#243;n a la que fueron sometidos aquellos jesuitas que quedaban en Jap&#243;n, quienes se vieron obligados a esconderse en casas de cristianos japoneses, vivir en espacios peque&#241;os y no llevar a cabo ning&#250;n oficio religioso o tr&#225;mite administrativo de la orden<sup><xref ref-type="fn" rid="fn132"/></sup>. Esta situaci&#243;n impulsaba cada vez m&#225;s a los jesuitas a dejar Jap&#243;n para mudarse a Macao, a pesar de su extraordinario compromiso y de su fe inquebrantable.</p>
      <p/>
      <fig position="anchor" id="fig3" orientation="portrait">
        <label>Tabla 3.</label>
        <caption>
          <title>ARSI, Jap. Sin. 37, f. 157.</title>
        </caption>
        <graphic xlink:href="hispania-83-274-e036-image3.png" position="float" orientation="portrait"/>
      </fig>
      <p>En lo que se refiere al sistema de cifrado, las claves arriba reproducidas presentan un problema a la hora de ser decodificadas. Al redactar la serie num&#233;rica, el autor no tuvo en cuenta la necesidad de preservar la continuidad de las palabras, tal como exig&#237;an las instrucciones de la cifra. Es decir, que no cab&#237;a dejar espacio entre una palabra y otra, y, por tanto, no hab&#237;a que volver a empezar desde el alfabeto de la primera l&#237;nea con cada palabra nueva. Sin embargo, y como puede verse en el p&#225;rrafo reproducido en que aparece el cifrado, el autor comienza de nuevo desde el primer alfabeto tras cifrar el t&#233;rmino &#171;padre&#187;. Ello dificultaba todo el proceso de lectura e interpretaci&#243;n si nos guiamos por las instrucciones precisas de la <italic>Cifra nova Indiae Orientalis </italic>ya expuestas. As&#237; pues, tras darse cuenta del error, el jesuita Mateo de Couros volvi&#243; a escribir la cifra correcta en otra misiva<sup><xref ref-type="fn" rid="fn133"/></sup>:</p>
      <p>El jesuita se percat&#243; de que la nueva cifra &#171;havia de ser do sexto alfabeto&#187; y de que, con las prisas, se confundi&#243;, ya que, por lo que se extrae de la misiva, no debi&#243; de leer correctamente todas las instrucciones que le hab&#237;a trasladado De Angelis.</p>
      <p>En cualquier caso, un a&#241;o despu&#233;s, el mismo jesuita vuelve a utilizar la cifra para avisar al Visitante de la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s de las &#171;provincias da coroa de Portugal&#187;, el portugu&#233;s Nuno Mascarenhas (&#191;?-1637), acerca de uno de los problemas que m&#225;s le atormentaba en tiempos de las persecuciones, a saber: la conducta, la apostas&#237;a y, finalmente, la desaparici&#243;n de Araki Thom&#233;. El temor a que el cl&#233;rigo japon&#233;s pudiera colaborar con Gonroku y de esta manera destapar todas las residencias donde estaban escondidos los cristianos preocupaba sobremanera al jesuita portugu&#233;s, quien intent&#243; averiguar d&#243;nde viv&#237;a Araki y por qu&#233; hab&#237;a reaccionado de tal manera contra la religi&#243;n tras su aparentemente firme compromiso. Al parecer, siguiendo otra informaci&#243;n que nos proporciona el mismo jesuita en otras cartas anteriores a esta que presentamos, Araki acab&#243; en la c&#225;rcel dos veces, la primera en la de &#332;mura, y la segunda en Suzuta, la misma prisi&#243;n en la que fueron encarcelados los jesuitas Carlo Spinola (1565-1622), Ambr&#243;sio Fernandes (1551?-1620), los dominicos Francisco Morales (1567-1622) y Tom&#225;s de Zumaraga (1577-1622), y los franciscanos Alonso de Mena (1578-1622) y Apolinar Franco (1575-1622). Desde la c&#225;rcel, Araki demostr&#243; la veracidad de su apostas&#237;a al gobernador de Nagasaki, colabor&#243; con Gonroku en la persecuci&#243;n de los cristianos, y se prest&#243; a destapar sus secretos. M&#225;s adelante volvi&#243; a ingresar en la c&#225;rcel, pero esta vez en Ikinoshima (&#171;Yuqui&#187; para los
        jesuitas), en el dominio de Hirado (&#171;Firando&#187;), en la que pod&#237;a estar a disposici&#243;n de Gonroku<sup><xref ref-type="fn" rid="fn134"/></sup>.</p>
      <fig position="anchor" id="fig4" orientation="portrait">
        <label>Tabla 4. </label>
        <caption>
          <title>ARSI, Jap. Sin. 37, f. 201.</title>
        </caption>
        <graphic xlink:href="hispania-83-274-e036-image4.png" position="float" orientation="portrait"/>
      </fig>
      <p>El siguiente manuscrito prueba las inquietudes y precauciones de Mateo de Couros a la hora de hablar de Araki, as&#237; como las gestiones que hubo de realizar para obtener informaci&#243;n de este personaje, en particular, para conocer y entender el porqu&#233; de su apostas&#237;a. Con el fin de dar respuesta a estas preguntas, el portugu&#233;s encarg&#243; secretamente a diferentes personas que buscasen a Araki. Una de tales personas fue el famoso y futuro ap&#243;stata Crist&#243;v&#227;o Ferreira (1580-1650); la otra, con el nombre cifrado, el daimio cristiano de Nagasaki Matsura Takanobu (1592-1637). Por &#250;ltimo, hay que decir que el manuscrito que se transcribe a continuaci&#243;n describe tambi&#233;n los instantes previos a la captura del m&#225;rtir italiano Carlo Spinola:</p>
      <disp-quote id="diq18">
        <p>Os dias pasados queremdo averiguar ao certo este negocio nao dei hum irm&#227;o Jap&#227;o que fosse visitar da minha parte ao <italic>tono de firando </italic>que he christ&#227;o e corre muito bem com nosso em secreto, e pode saber isto melhor que ninguem. Escreveu-me per sua propia m&#227;o huma carta em nossa letra, porque a sabe, e em lingua jap&#245;a, na qual diz que se n&#227;o sabe determinar com aquele cl&#233;rigo e que se o levarem ao carcere de Vomura avise a os religiosos que ali est&#227;o presos que n&#227;o se fiem dele. Parece que Gonrocu o quer pera la mandar por ventura para saber aonde estamos os que ainda n&#227;o somos presos. Ja avis&#233;is em secreto dito ao padre Carlo Spinola<sup><xref ref-type="fn" rid="fn135"/></sup>.</p>
      </disp-quote>
    </sec>
    <sec id="sec6">
      <title>A MANERA DE CONCLUSI&#211;N</title>
      <p>La criptograf&#237;a moderna que los misioneros cristianos usaron en el Asia Oriental presenta una sutil, aunque importante evoluci&#243;n en sus sistemas de cifrados. Estos se convirtieron en un peculiar veh&#237;culo de comunicaci&#243;n a partir de 1569, de acuerdo con el estudio de Josef Wicki. Dicha pr&#225;ctica se prolong&#243; hasta la composici&#243;n de la <italic>Cifra nova Indiae Orientalis </italic>en 1601, elaborada por el secretario italiano de la Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s Bernardo de Angelis. El conjunto de las cifras utilizadas en esta &#225;rea geogr&#225;fica se basa en un sistema de substituci&#243;n o reemplazo que fue variando con el paso del tiempo, debido sobre todo a la sucesi&#243;n de los distintos secretarios de la orden, verdaderos art&#237;fices de estas cifras, y a las cambiantes circunstancias socio-pol&#237;ticas. Por lo general, las cifras jesuitas en Asia Oriental se usaron para ocultar mensajes breves en que se silenciaban nombres, cargos o asuntos delicados.</p>
      <p>En los primeros tiempos de las misiones cat&#243;licas en las llamadas Indias Orientales, los superiores, los prelados y los rectores de la Compa&#241;&#237;a optaron por un sistema de equivalencia cifrada destinado a ocultar unos cuantos nombres y circunstancias que a menudo se ce&#241;&#237;an al c&#237;rculo de las &#243;rdenes religiosas europeas, si bien estos sistemas primitivos presentaban no pocos defectos, como hemos podido comprobar. De este modo, los sucesivos secretarios jesuitas decidieron ir cambiando el procedimiento con el fin de volverlo m&#225;s complicado y resistente, debido a que este tipo de cifrado empezaba a conocerse igualmente entre los que no ten&#237;an un alto cargo en la orden.</p>
      <p>Si atendemos a la evoluci&#243;n de los sistemas de lenguaje encriptado, cabr&#237;a afirmar que la <italic>Cifra nova Indiae Orientalis </italic>no representa un gran progreso en su tiempo, el siglo XVII. Sin embargo, este sistema de cifrado que oper&#243; en el contexto de la misi&#243;n japonesa y en una &#233;poca de dif&#237;cil comunicaci&#243;n entre Europa y Asia, con frecuentes naufragios y actividad de los corsarios, result&#243; ser muy &#250;til y funcional para la transmisi&#243;n de asuntos graves como el de la persecuci&#243;n. La originalidad de la <italic>Cifra nova </italic>consiste en su vocaci&#243;n corporativista y sectaria, al estar circunscrita a un r&#233;gimen de unos pocos miembros con tal de salvaguardar el prestigio de la Compa&#241;&#237;a, tratar de mantener una estructura legislativa interna que era parte de la red informativa jesuita y, sobre todo, para no echar a perder la misi&#243;n cristianizadora, pese a la terrible amenaza de la persecuci&#243;n. En otras palabras, la <italic>Cifra nova </italic>muestra el esp&#237;ritu de uni&#243;n y de fidelidad a la &#211;rden por parte de sus miembros, al menos de sus superiores, la perseverencia en sus fines y el r&#233;gimen casi militar de la cadena de custodia de las claves que persegu&#237;a garantizar la inviolabilidad del secreto.</p>
      <p>La decodificaci&#243;n de las cartas objeto de nuestro estudio aporta una rica informaci&#243;n sobre los primeros contactos entre europeos y asi&#225;ticos, en particular durante la persecuci&#243;n de los cristianos en medio de unas tr&#225;gicas circunstancias. Mateo de Couros, y antes de &#233;l Valignano y &#193;lvarez, aprovecharon las claves de cifras que el secretario de turno les proporcionaba para transmitir informaci&#243;n a la Santa Sede. Este tipo de comunicaci&#243;n cifrada, sobre todo a partir del acoso y cercamiento a los cristianos en Jap&#243;n, refleja de forma n&#237;tida las preocupaciones de los misioneros que en las primeras d&#233;cadas del siglo XVII arriesgaban a diario sus vidas, quienes por ello mismo debieron conducirse lo m&#225;s discretamente posible. Las cartas del jesuita Couros que se han localizado son solo algunos ejemplos del uso de la <italic>Cifra nova Indiae Orientalis, </italic>pero en ning&#250;n caso debe descartarse la posibilidad de que exista otra correspondencia en la documentaci&#243;n jesuita referida al Asia Oriental, sobre todo la que estar&#237;a relacionada con la India, y m&#225;s concretamente con Goa, en espera de ser rescatada y descifrada.</p>
    </sec>
  </body>
  <back>
    <fn-group>
      <fn id="fn1">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref2">CABALLERO, 1996: 1</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn2">
        <p>SINGH, 2000: 41-42.</p>
      </fn>
      <fn id="fn3">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref34">ZANOTTI, 1928: 4-21</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn4">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref23">PALL&#193;S FERN&#193;NDEZ, 2013: 165</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn5">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref1">PIERRE BERLOQUIN, 2008: 2</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn6">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref7">ELLISON Y KIM, 2018: 16-17</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn7">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref31">TREMML-WERNER, 2018: 145</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn8">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref13">L&#193;NG, 2018: 36-38</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn9">
        <p><italic>Cifra, Contracifra, Antigua y Moderna, </italic>Madrid, 1612, Biblioteca Nacional de Espa&#241;a, Madrid, ms. 722.</p>
      </fn>
      <fn id="fn10">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref13">L&#193;NG, 2018: 31</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn11">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref28">SGARRO, 1990: 73</xref>. <xref ref-type="bibr" rid="ref9">GALENDE D&#205;AZ, 2000: 58</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn12">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref9">GALENDE D&#205;AZ, 2000: 59</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn13">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref15">LOHMANN VILLENA, 1955: 256</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn14">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref27">Prieto, 2020: 38-39</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn15">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref27">PRIETO, 2020: 39-40</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn16">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref27">PRIETO, 2020: 40</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn17">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref1">BERLOQUIN, 2008: 73-98</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn18">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref27">PRIETO, 2020: 40-41</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn19">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref8">GALENDE D&#205;AZ, 1995: 109</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn20">
        <p><italic>Cartas emanadas por d. Filipe ii a d. Jer&#243;nimo de azevedo e para pr&#237;ncipes da &#225;sia, </italic>Lisboa: <italic>livros das mon&#231;&#245;es, liv. 5., </italic>pt/tt/gei/001/0005. </p>
      </fn>
      <fn id="fn21">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref16">LOHMANN VILLENA, 1955-1956: 222-251</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn22">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref29">ANT&#211;NIO DA SILVA R&#202;GO, 1940: 15-30</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn23">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref18">MORAN, 1993: 29-41</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn24">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref30">TARANILLA, 2018: 103-44</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn25">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref9">GALENDE D&#205;AZ, 2000: 59-60</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn26">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref9">GALENDE D&#205;AZ, 2000: 60</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn27">
        <p> <xref ref-type="bibr" rid="ref21">ORTEGA TRIGUERO, L&#211;PEZ GUERRERO y GARC&#205;A DEL CASTILLO CRESPO, 2006: 44</xref>. <xref ref-type="bibr" rid="ref5">DEVOS, 1950</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn28">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref14">LOHMANN VILLENA, 1954: 299-300</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn29">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref3">CLOSSEY, 2008: 45</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn30">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref3">CLOSSEY, 2008: 194</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn31">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref2">CABALLERO, 1996: 2</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn32">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref10">GALENDE D&#205;AZ, 2006: 47</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn33">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref14">LOHMANN VILLENA, 1954: 288</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn34">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref23">PALL&#193;S FERN&#193;NDEZ, 2013: 168-171</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn35">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref26">PORTUONDO, 1992: 6</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn36">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref26">PORTUONDO, 1992: 7</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn37">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref17">MENA GARC&#205;A, 2013: 221</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn38">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref22">PADR&#211;N, 2020: 80-81</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn39">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref19">NELLES, 2019: 44-46</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn40">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref19">NELLES, 2019: 46-48</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn41">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref19">NELLES, 2019: 49-54</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn42">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref19">NELLES, 2019: 56-57</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn43">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref3">CLOSSEY, 2008: 193</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn44">
        <p> <xref ref-type="bibr" rid="ref3">CLOSSEY, 193-194</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn45">
        <p> <xref ref-type="bibr" rid="ref3">CLOSSEY, 194</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn46">
        <p> Hubo tambi&#233;n algunos casos en los que, seg&#250;n parece, los superiores no sab&#237;an usar las cifras. Esto se deduce en una carta del provincial de Goa (1597-1602) Nuno Rodrigues escrita el 3 de diciembre de 1591 y dirigida al general Acquaviva (WICKI, 1981, vol. XV: 719; 1984, vol. XVI: 400).</p>
      </fn>
      <fn id="fn47">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref33">WICKI, 1963: 133-138</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn48">
        <p> Archivum Romanum Societatis Iesu, Roma (ARSI), Fondo Gesuitico (FG), 678/21/04. </p>
      </fn>
      <fn id="fn49">
        <p> A comienzos del siglo XX, un archivero trat&#243; de distribuir todo el material, ordenando para ello el citado volumen en 7 fasc&#237;culos. </p>
      </fn>
      <fn id="fn50">
        <p> Para la transcripci&#243;n de todas las cifras y cartas en los tres idiomas (espa&#241;ol, portugu&#233;s e italiano) hemos modernizado y adaptado los antiguos c&#243;dices a las normas actuales. No obstante, el proceso de renovaci&#243;n incluy&#243; solo unos pocos cambios, que tratan de no alejarse de forma excesiva de las formas contempor&#225;neas. La raz&#243;n de estas modificaciones ha sido siempre la de perfeccionar y pulir los manuscritos en relaci&#243;n a la ortograf&#237;a, para facilitar la lectura y divulgaci&#243;n entre unos lectores quiz&#225;s menos puristas y m&#225;s interesados en el contenido. La actualizaci&#243;n del vocabulario no alter&#243; en ning&#250;n caso el significado de las palabras; si acaso, podr&#237;a influir en la est&#233;tica antigua de algunas palabras desde un punto de vista m&#225;s puro del lenguaje vetusto. Para empezar, por lo que concierne a la morfolog&#237;a, se ha creado la contracci&#243;n &#8216;del&#8217; debido a que en el manuscrito se mantuvo la sinalefa (ej. &#8216;de el&#8217;), eliminando tambi&#233;n las aglutinaciones (&#8216;della&#8217;). Por otra parte, se ha mantenido el demostrativo &#8216;aquesto/a/os/as&#8217;, y las vacilaciones en el g&#233;nero de algunos sustantivos, pero en cambio se ha modernizado el acento en la posposici&#243;n del pronombre personal del verbo y algunas met&#225;tesis obsoletas. Con respecto a la graf&#237;a, hemos cambiado algunas consonantes, por ejemplo, la &#8216;x&#8217; y la &#8216;&#231;&#8217; en su uso antiguo, modernizada en &#8216;j&#8217; o &#8216;s&#8217; y &#8216;z&#8217;. Asimismo, se ha modificado la &#8216;v&#8217; en &#8216;u&#8217; (ej. &#8216;vna&#8217; por &#8216;una&#8217;) la &#8216;v&#8217; en &#8216;b&#8217; y viceversa (ej. &#8216;uvo&#8217; por &#8216;hubo&#8217;; &#8216;baya&#8217; por
          &#8216;vaya&#8217;), etc. Por otro lado, se ha regularizado el uso de b/v, j/g, x/j c/z, q/c, s/x. e/i, y m/n. Adem&#225;s, se ha procedido a acentuar palabras cuya falta de acento complicar&#237;a el significado y la lectura del texto; hemos puntuado de acuerdo con los criterios vigentes, aunque es la tarea m&#225;s dif&#237;cil en un poema de este calibre, ya que puede dejar espacio a varias interpretaciones del verso, al igual que hemos regularizado el uso de la may&#250;scula y min&#250;scula con los est&#225;ndares contempor&#225;neos. Por &#250;ltimo, hemos modernizado los apellidos notorios y los nombres de lugares seg&#250;n el uso contempor&#225;neo o seg&#250;n se aceptaron en los tres idiomas y hoy se encuentran en la mayor&#237;a de las ediciones.</p>
      </fn>
      <fn id="fn51">
        <p> La mayor&#237;a de los lenguajes encriptados jesuitas, al igual que las primeras teor&#237;as de Antonio Vitellio, Giacomo Britannico, etc., que los padres tuvieron que leer y adaptar a su manera. <xref ref-type="bibr" rid="ref33">WICKI, 1963: 134-135</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn52">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref33">WICKI, 1963: 178</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn53">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref33">WICKI, 1963: 134</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn54">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref6">EGA&#209;A, 1954, 1: 504-509, 543</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn55">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref14">LOHMANN VILLENA, 1954: 39</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn56">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref14">LOHMANN VILLENA, 1954: 321-322</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn57">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref13">L&#193;NG, 2018: 40</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn58">
        <p> Tambi&#233;n Polo Toribio reprodujo esta cifra (<xref ref-type="bibr" rid="ref25">1879: 274</xref>).</p>
      </fn>
      <fn id="fn59">
        <p> ARSI, Goa 11 II, f. 478. </p>
      </fn>
      <fn id="fn60">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref33">WICKI, 1963: 138</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn61">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref33">WICKI, 1963: 135-136</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn62">
        <p> ARSI, FG, 678/21/1. He traducido al espa&#241;ol la primera columna siguiendo la traducci&#243;n alemana propuesta por Wicki (136-137). </p>
      </fn>
      <fn id="fn63">
        <p> ARSI, FG, 678/21/2.</p>
      </fn>
      <fn id="fn64">
        <p> El concepto de la misiva era: &#171;India Orientale&#187;. ARSI, FG, 678/21/7. </p>
      </fn>
      <fn id="fn65">
        <p> ARSI, FG, 678/21/7.</p>
      </fn>
      <fn id="fn66">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref6">EGA&#209;A, 1954: 505-507</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn67">
        <p> ARSI, FG, 678/21/4. Los nombres de la columna de la izquierda se traducen todos al espa&#241;ol, ya que algunos estaban escritos originalmente en italiano. </p>
      </fn>
      <fn id="fn68">
        <p> Gregorio XIII. </p>
      </fn>
      <fn id="fn69">
        <p> Felipe II. </p>
      </fn>
      <fn id="fn70">
        <p> Sebasti&#225;n I de Portugal. </p>
      </fn>
      <fn id="fn71">
        <p> Enrique de Portugal.</p>
      </fn>
      <fn id="fn72">
        <p> Catalina de Arag&#243;n. </p>
      </fn>
      <fn id="fn73">
        <p> Sim&#227;o Rodrigues. </p>
      </fn>
      <fn id="fn74">
        <p> Lu&#237;s Gon&#231;alves da C&#226;mara.</p>
      </fn>
      <fn id="fn75">
        <p> Serr&#227;o, provincial de Portugal (1570-1574). </p>
      </fn>
      <fn id="fn76">
        <p> A cuenta de este nombre hubo una pol&#233;mica entre los jesuitas en 1574 (Tambi&#233;n en: WICKI, 1966, vol. IX: 419).</p>
      </fn>
      <fn id="fn77">
        <p> Gon&#231;alo &#193;lvares, visitador de la India (1568-1573). </p>
      </fn>
      <fn id="fn78">
        <p> Manuel Lopes.</p>
      </fn>
      <fn id="fn79">
        <p> En castellano ser&#237;a &#171;torturador&#187;. El provincial de la India en este periodo era Rui Vicente (1574-1583). </p>
      </fn>
      <fn id="fn80">
        <p>WICKI, 1975, vol. XIII: 601.</p>
      </fn>
      <fn id="fn81">
        <p> El jesuita portugu&#233;s Baltasar Gago (<italic>c.</italic>1515-1583). </p>
      </fn>
      <fn id="fn82">
        <p> 1552-1561. </p>
      </fn>
      <fn id="fn83">
        <p> El jesuita portugu&#233;s Manuel Teixeira (1536-1590). </p>
      </fn>
      <fn id="fn84">
        <p>WICKI, 1968, vol. X: 907-909,</p>
      </fn>
      <fn id="fn85">
        <p> Actual pecado mortal.</p>
      </fn>
      <fn id="fn86">
        <p> Mujer.</p>
      </fn>
      <fn id="fn87">
        <p> Mujeres. </p>
      </fn>
      <fn id="fn88">
        <p> Pl&#225;ticas deshonestas.</p>
      </fn>
      <fn id="fn89">
        <p> Tocamientos deshonestos. </p>
      </fn>
      <fn id="fn90">
        <p>WICKI, 1979, vol. XIV: 252.</p>
      </fn>
      <fn id="fn91">
        <p> Consultor.</p>
      </fn>
      <fn id="fn92">
        <p> Rector.</p>
      </fn>
      <fn id="fn93">
        <p>WICKI, 1964, vol. VIII: 562-563.</p>
      </fn>
      <fn id="fn94">
        <p> Racionero: &#171;visitador&#187;; compuesto: &#171;inobediente&#187;; universidad: &#171;Compa&#241;&#237;a de Jes&#250;s&#187;; barbero: &#171;predicador&#187; <xref ref-type="bibr" rid="ref33">WICKI, 1963:170-171</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn95">
        <p>WICKI, 1964, vol. VIII: 666.</p>
      </fn>
      <fn id="fn96">
        <p> ARSI, Jap. Sin., 7 II, f. 152. </p>
      </fn>
      <fn id="fn97">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref33">WICKI, 1963: 169-174</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn98">
        <p> ARSI, Jap. Sin., 7 II, f. 190.</p>
      </fn>
      <fn id="fn99">
        <p>WICKI, 1966, vol. IX: 56.</p>
      </fn>
      <fn id="fn100">
        <p> ARSI, FG, 678/21/2. </p>
      </fn>
      <fn id="fn101">
        <p> Transcribo la cifra publicada por Wicki y traduzco los t&#233;rminos de la primera columna del italiano al espa&#241;ol. </p>
      </fn>
      <fn id="fn102">
        <p> Gon&#231;alo &#193;lvares, visitador de la India (1568-1573).</p>
      </fn>
      <fn id="fn103">
        <p> Manuel Lopes.</p>
      </fn>
      <fn id="fn104">
        <p> Jo&#227;o Bravo.</p>
      </fn>
      <fn id="fn105">
        <p> Sebasti&#225;n I de Portugal.</p>
      </fn>
      <fn id="fn106">
        <p> Gaspar de Le&#227;o.</p>
      </fn>
      <fn id="fn107">
        <p>Ant&#243;nio de Noronha, 1571-1573.</p>
      </fn>
      <fn id="fn108">
        <p> Ant&#243;nio Moniz Barreto.</p>
      </fn>
      <fn id="fn109">
        <p> <xref ref-type="bibr" rid="ref4">D&#700;ALMEIDA JORGE, 1852: 690</xref>. Existe tambi&#233;n otra cifra que se envi&#243; a Asia este mismo a&#241;o, titulada: <italic>Cifra nueva con las provincias de Espa&#241;a, Portugal y India y Jap&#243;n. </italic>ARSI, FG, 678/21/04. </p>
      </fn>
      <fn id="fn110">
        <p> El provincial.</p>
      </fn>
      <fn id="fn111">
        <p> La India. </p>
      </fn>
      <fn id="fn112">
        <p>WICKI, 1984, vol. XIV: 740.</p>
      </fn>
      <fn id="fn113">
        <p>WICKI, 1970, vol. XI: 436-437.</p>
      </fn>
      <fn id="fn114">
        <p>WICKI, 1970, vol. XI: 446.</p>
      </fn>
      <fn id="fn115">
        <p>SCH&#220;TTE, 1964: 171. <xref ref-type="bibr" rid="ref33">WICKI, 1963</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn116">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref12">HOSNE, 2013: 54</xref>. <xref ref-type="bibr" rid="ref20">OLL&#201;, 2000: 43</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn117">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref24">PO-CHIA HSIA, 2010: 78</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn118">
        <p> ARSI, FG, 678/21/3. </p>
      </fn>
      <fn id="fn119">
        <p> La <italic>Orden de expulsi&#243;n de los jesuitas.</italic></p>
      </fn>
      <fn id="fn120">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref31">TREMML-WERNER, 2018: 144</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn121">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref11">HESSELINK, 2016: 144-152</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn122">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref11">HESSELINK, 2016: 174</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn123">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref11">HESSELINK, 2016: 175-180</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn124">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref31">TREMML-WERNER, 2018: 145</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn125">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref27">PRIETO, 2020: 62</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn126">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref24">PO-CHIA HSIA, 2010: 42</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn127">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref11">HESSELINK, 2016: 180-185</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn128">
        <p> ARSI, Jap. Sin. 35, f. 137.</p>
      </fn>
      <fn id="fn129">
        <p> ARSI, Jap. Sin. 35, f. 137.</p>
      </fn>
      <fn id="fn130">
        <p> ARSI, Jap. Sin. 37, f. 157</p>
      </fn>
      <fn id="fn131">
        <p> ARSI, Jap. Sin. 37, f. 157</p>
      </fn>
      <fn id="fn132">
        <p> ARSI, Jap. Sin. 17, f. 239.</p>
      </fn>
      <fn id="fn133">
        <p> La copia se encuentra en ARSI, Jap. Sin. 37, f. 176.</p>
      </fn>
      <fn id="fn134">
        <p><xref ref-type="bibr" rid="ref11">HESSELINK, 2016: 184</xref>.</p>
      </fn>
      <fn id="fn135">
        <p> ARSI, Jap. Sin. 37, f. 201.</p>
      </fn>
    </fn-group>
    <ref-list id="refl1">
	<title>Bibliograf&#237;a</title>
	<ref id="ref1">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Berloquin</surname>
					<given-names>Pierre</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>Hidden Codes &amp; Grand Designs: Secret Languages from Ancient Times to Modern Day</source>
			<publisher-loc>New York</publisher-loc>
			<publisher-loc>Londres</publisher-loc>
			<publisher-name>Sterling</publisher-name>
			<year>2008</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref2">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Caballero</surname>
					<given-names>Pino</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>Introducci&#243;n a La Criptograf&#237;a</source>
			<publisher-loc>Madrid</publisher-loc>
			<publisher-name>Ra-ma</publisher-name>
			<year>1996</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref3">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Clossey</surname>
					<given-names>Luke</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>Salvation and Globalization in the Early Jesuit Missions</source>
			<publisher-loc>Cambridge</publisher-loc>
			<publisher-name>Cambridge University Press</publisher-name>
			<year>2008</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref4">
		<mixed-citation publication-type="journal">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>D&#700;almeida</surname>
					<given-names>Jorge</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<article-title>Livro Das Obediencias Dos Geraes. Otra Cifra Del P. G. Claudio Aquaviva</article-title>
			<source>O instituto: Journal Scientifico e Litterario</source>
			<volume>45</volume>
			<issue>11</issue>
			<publisher-loc>Co&#237;mbra</publisher-loc>
			<volume>1852</volume>
			<fpage>689</fpage>
			<lpage>692</lpage>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref5">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Devos</surname>
					<given-names>J&#233;r&#244;me-P.</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>Les   Chiffres  de  Philippe  II (1555-1598) et Du Despacho Universal Durant Le XVIIe Si&#232;cle</source>
			<publisher-loc>Bruxelles</publisher-loc>
			<publisher-name>Acad&#233;mie Royale De Belgique</publisher-name>
			<year>1950</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref6">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Ega&#241;a</surname>
					<given-names>Antonio de</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<chapter-title>Monumenta Peruana</chapter-title>
			<volume>1-8</volume>
			<source>Monumenta Historica Societatis Iesu</source>
			<publisher-loc>Roma</publisher-loc>
			<publisher-name>Institutum Historicum</publisher-name>
			<year>S.I., 1954</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref7">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Ellison</surname>
					<given-names>Katherine</given-names>
				</string-name>
				<string-name name-style="western">
					<surname>Kim</surname>
					<given-names>Susan</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>A Material History of Medieval and Early Modern Ciphers. Cryptography and the History of Literacy</source>
			<publisher-loc>New York</publisher-loc>
			<publisher-name>Routledge</publisher-name>
			<year>2018</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref8">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Galende D&#237;az</surname>
					<given-names>Juan Carlos</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>Criptograf&#237;a. Historia de La Escritura Cifrada</source>
			<publisher-loc>Madrid</publisher-loc>
			<publisher-name>Editorial Complutense</publisher-name>
			<year>1995</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref9">
		<mixed-citation publication-type="journal">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Galende D&#237;az</surname>
					<given-names>Juan Carlos</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<article-title>Sistemas Criptogr&#225;ficos Empleados En Hispanoam&#233;rica</article-title>
			<source>Revista Complutense de Historia de Am&#233;rica</source>
			<volume>26</volume>
			<publisher-loc>Madrid</publisher-loc>
			<year>2000</year>
			<fpage>57</fpage>
			<lpage>71</lpage>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref10">
		<mixed-citation publication-type="journal">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Galende D&#237;az</surname>
					<given-names>Juan Carlos</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<article-title>Principios B&#225;sicos de La Criptolog&#237;a: El Manuscrito 18657 de La Biblioteca Nacional</article-title>
			<source>Documenta &amp; Instrumenta</source>
			<volume>4</volume>
			<publisher-loc>Madrid</publisher-loc>
			<year>2006</year>
			<fpage>47</fpage>
			<lpage>59</lpage>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref11">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Hesselink</surname>
					<given-names>Reinier H.</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>The Dream of Christian Nagasaki. World Trade and the Clash of Cultures, 1560-1640</source>
			<publisher-loc>Jefferson,  North  Carolina</publisher-loc>
			<publisher-name>McFarland  &amp; Company, Inc., Publishers</publisher-name>
			<year>2016</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref12">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Hosne</surname>
					<given-names>Ana Carolina</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>The Jesuit Mission to China and Peru, 1570-1610. Expectations and Appraisals of Expansionism</source>
			<publisher-loc>Londres</publisher-loc>
			<publisher-loc>Nueva York</publisher-loc>
			<publisher-name>Routledge</publisher-name>
			<year>2013</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref13">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>L&#225;ng</surname>
					<given-names>Benedek</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>Real Life Cryptology. Chiphers and Secrets in Early Modern Hungary</source>
			<publisher-loc>Leiden</publisher-loc>
			<publisher-name>Amsterdam University Press</publisher-name>
			<year>2018</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref14">
		<mixed-citation publication-type="journal">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Lohmann Villena</surname>
					<given-names>Guillermo</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<article-title>Cifras y Claves Indianas. Cap&#237;tulos Provisionales de Un Estudio Sobre Criptograf&#237;a Indiana</article-title>
			<source>Anuario de Estudios Americanos</source>
			<volume>11</volume>
			<publisher-loc>Madrid</publisher-loc>
			<publisher-loc>Sevilla</publisher-loc>
			<year>1954</year>
			<fpage>285</fpage>
			<lpage>380</lpage>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref15">
		<mixed-citation publication-type="journal">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Lohmann Villena</surname>
					<given-names>Guillermo</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<article-title>Documentos Cifrados Indianos</article-title>
			<source>Revista de Indias</source>
			<volume>15</volume>
			<publisher-loc>Madrid</publisher-loc>
			<year>1955</year>
			<fpage>255</fpage>
			<lpage>282</lpage>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref16">
		<mixed-citation publication-type="journal">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Lohmann Villena</surname>
					<given-names>Guillermo</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<article-title>Documentos Cifrados Relativos al Per&#250; En La &#201;poca Del Virreinato</article-title>
			<source>Revista Hist&#243;rica</source>
			<volume>22</volume>
			<publisher-loc>Lima</publisher-loc>
			<year>1955-1956</year>
			<fpage>222</fpage>
			<lpage>251</lpage>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref17">
		<mixed-citation publication-type="journal">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Mena Garc&#237;a</surname>
					<given-names>Carmen</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<article-title>M&#225;s All&#225; de La Historia Oficial. Escritura Dom&#233;stica y Claves Secretas En Las Cartas de Los Conquistadores Del Nuevo Mundo</article-title>
			<source>C.M.H.L.B   Caravelle</source>
			<volume>101</volume>
			<publisher-loc>Toulouse</publisher-loc>
			<year>2013</year>
			<fpage>219</fpage>
			<lpage>253</lpage>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref18">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Moran</surname>
					<given-names>Joseph Francis</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>The Japanese and the Jesuits: Alessandro Valignano in Sexteenth Century Japan</source>
			<publisher-loc>Londres</publisher-loc>
			<publisher-name>Routledge</publisher-name>
			<year>1993</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref19">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Nelles</surname>
					<given-names>Paul</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<chapter-title>Jesuit Letters</chapter-title>
			<person-group person-group-type="editor">
				<string-name name-style="western">
					<surname>&#381;upanov</surname>
					<given-names>Ines G.</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>The Oxford Handbook of the Jesuits</source>
			<publisher-loc>Oxford</publisher-loc>
			<publisher-name>Oxford University Press</publisher-name>
			<year>2019</year>
			<fpage>44</fpage>
			<lpage>72</lpage>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref20">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Oll&#233;</surname>
					<given-names>Manel</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>La Invenci&#243;n de China. Percepciones y Estrategias Filipinas Respecto a China Durante El Siglo XVI</source>
			<publisher-loc>Wiesbaden</publisher-loc>
			<publisher-name>Harrassowitz Verlag</publisher-name>
			<year>2000</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref21">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Ortega Triguero</surname>
					<given-names>Jes&#250;s J.</given-names>
				</string-name>
				<string-name name-style="western">
					<surname>L&#243;pez Guerrero</surname>
					<given-names>Miguel &#193;ngel</given-names>
				</string-name>
				<string-name name-style="western">
					<surname>Garc&#237;a del Castillo Crespo</surname>
					<given-names>Eugenio C.</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>Introducci&#243;n a La Criptograf&#237;a. Historia y Actualidad</source>
			<publisher-loc>Cuenca</publisher-loc>
			<publisher-name>Ediciones de la Universidad de Castilla La Mancha</publisher-name>
			<year>2006</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref22">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Padr&#243;n</surname>
					<given-names>Ricardo</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>The Indies of the Setting Sun. How Early Modern Spain Mapped the Far East as the Transpacific West</source>
			<publisher-loc>Chicago</publisher-loc>
			<publisher-loc>Londres</publisher-loc>
			<publisher-name>The University of Chicago Press</publisher-name>
			<year>2020</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref23">
		<mixed-citation publication-type="conf-proc">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Pall&#225;s Fern&#225;ndez</surname>
					<given-names>Mar&#237;a</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<chapter-title>Criptograf&#237;a Hispanoamericana Durante El Siglo XVI</chapter-title>
			<source>Funciones y Pr&#225;cticas de La Escritura. I Congreso de Investigadores Noveles En Ciencias Documentales</source>
			<conf-name>I Congreso de Investigadores Noveles En Ciencias Documentales</conf-name>
			<publisher-loc>Madrid</publisher-loc>
			<publisher-name>Departamento de Ciencias y T&#233;cnicas Historiogr&#225;ficas, Universidad Complutense de Madrid</publisher-name>
			<year>2013</year>
			<fpage>165</fpage>
			<lpage>171</lpage>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref24">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Po-Chia Hsia</surname>
					<given-names>Ronnie</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>A Jesuit in the Forbidden City: Matteo Ricci 1552-1610</source>
			<publisher-loc>Oxford</publisher-loc>
			<publisher-name>Oxford University Press</publisher-name>
			<year>2010</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref25">
		<mixed-citation publication-type="journal">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Polo Toribio</surname>
					<given-names>Jos&#233;</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<article-title>Secreto de Los Jesuitas</article-title>
			<source>Revista Peruana</source>
			<volume>1</volume>
			<publisher-loc>Lima</publisher-loc>
			<year>1879</year>
			<fpage>271</fpage>
			<lpage>377</lpage>
			<fpage>438</fpage>
			<lpage>534</lpage>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref26">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Portuondo</surname>
					<given-names>Mar&#237;a M.</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>Secret Science. Spanish Cosmography and the New World</source>
			<publisher-loc>Chicago</publisher-loc>
			<publisher-loc>Londres</publisher-loc>
			<publisher-name>The University of Chicago Press</publisher-name>
			<year>1992</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref27">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Prieto</surname>
					<given-names>Manuel J.</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>Historia de La Criptograf&#237;a: Cifras, C&#243;digos y Secretos Desde La Antigua Grecia a La Guerra Fr&#237;a</source>
			<publisher-loc>Madrid</publisher-loc>
			<publisher-name>La Esfera de los Libros</publisher-name>
			<year>2020</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref28">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Sgarro</surname>
					<given-names>Andrea</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>C&#243;digos Secretos</source>
			<publisher-loc>Madrid</publisher-loc>
			<publisher-name>Pir&#225;mide</publisher-name>
			<year>1990</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref29">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Silva R&#234;go</surname>
					<given-names>Ant&#243;nio da</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>O Padroado Portugu&#233;s Do Oriente. Esb&#244;&#231;o Hist&#243;rico</source>
			<publisher-loc>Lisboa</publisher-loc>
			<publisher-name>Ag&#234;ncia Geral das Col&#243;nias</publisher-name>
			<year>1940</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref30">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Taranilla</surname>
					<given-names>Carlos</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>Criptograf&#237;a. Los Lenguajes Secretos a Los Largo de La Historia</source>
			<publisher-loc>C&#243;rdoba</publisher-loc>
			<publisher-name>Guadalmaz&#225;n</publisher-name>
			<year>2018</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref31">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Tremml-Werner</surname>
					<given-names>Birgit</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<chapter-title>Agente Dobles en el Jap&#243;n de la Edad Moderna. El Espionaje econ&#243;mico y religioso de los visitantes hispanos</chapter-title>
			<person-group person-group-type="editor">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Varriale</surname>
					<given-names>Gerraro</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>&#191;Si Fuera Cierto? Esp&#237;as y Agentes En La Frontera (Siglos XVI-XVII)</source>
			<publisher-loc>Alcal&#225; de Henares</publisher-loc>
			<publisher-name>Universidad de Alcal&#225;, Servicio de publicaciones</publisher-name>
			<year>2018</year>
			<fpage>143</fpage>
			<lpage>164</lpage>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref32">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Wicki</surname>
					<given-names>Jos&#233;</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>Documenta Indica (1540-1597)</source>
			<publisher-loc>Rome</publisher-loc>
			<publisher-name>Institutim Historicum</publisher-name>
			<year>1948</year>
			<volume>I-XVIII</volume>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref33">
		<mixed-citation publication-type="journal">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Wicki</surname>
					<given-names>Josef</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<article-title>Die Chiffre in Der Ordenskorrespondenz Der Gesellschaft Jesu Von-Ignatius Bis General Oliva (ca. 1554-1676). Anhand Des Kodex Fondo Gesuitico 678/21 (ARSI)</article-title>
			<source>Archivum Historicum Societatis Iesu</source>
			<volume>63</volume>
			<publisher-loc>Roma</publisher-loc>
			<year>1963</year>
			<fpage>133</fpage>
			<lpage>78</lpage>
		</mixed-citation>
	</ref>
	<ref id="ref34">
		<mixed-citation publication-type="book">
			<person-group person-group-type="author">
				<string-name name-style="western">
					<surname>Zanotti</surname>
					<given-names>Mario</given-names>
				</string-name>
			</person-group>
			<source>Crittografia: Le Scritture Segreto</source>
			<publisher-loc>Milano</publisher-loc>
			<publisher-name>Ulrico Hoepli</publisher-name>
			<year>1928</year>
		</mixed-citation>
	</ref>
</ref-list>
  </back>
</article>
